О внесении изменений и дополнений в приказ исполняющего обязанности Министра по инвестициям и развитию Республики Казахстан от 27 марта 2015 года № 367 "Об утверждении норм летной годности гражданских воздушных судов Республики Казахстан"

Приказ и.о. Министра транспорта Республики Казахстан от 31 июля 2026 года № 200. Зарегистрирован в Министерстве юстиции Республики Казахстан 3 августа 2026 года № 39481

ПРИКАЗЫВАЮ:

1. Внести в приказ исполняющего обязанности Министра по инвестициям и развитию Республики Казахстан от 27 марта 2015 года № 367 "Об утверждении норм летной годности гражданских воздушных судов Республики Казахстан" (зарегистрирован в Реестре государственной регистрации нормативных правовых актов за № 12038) следующие изменения и дополнения:

в Нормах летной годности гражданских воздушных судов Республики Казахстан, утвержденных указанным приказом:

пункт 2 главы 1 изложить в следующей редакции:

"2. Настоящие Нормы распространяются на гражданские воздушные суда и беспилотные авиационные системы, а также на двигатели, компоненты и оборудование гражданских воздушных судов и устанавливают требования к летной годности.";

пункты 5 и 6 изложить в следующей редакции:

"5. В настоящих Нормах используются следующие термины и определения:

1) максимальная частота вращения – максимальная в ожидаемых условиях эксплуатации вспомогательного газотурбинного двигателя частота вращения ротора на максимальном или максимальном длительном режиме, если максимальный режим не предусмотрен Руководством по технической эксплуатации;

2) ресурс воздушного винта до первого капитального ремонта – установленная наработка от начала эксплуатации до первого капитального ремонта. В процессе серийного производства и эксплуатации ресурс до первого капитального ремонта подлежит увеличению от начального его значения до заданного технической документацией на воздушный винт. В пределах ресурса до первого капитального ремонта и межремонтных ресурсов допускается проведение предусмотренных Программой технического обслуживания локальных ремонтов и восстановительных работ с заменой отдельных деталей;

3) ресурс двигателя до первого капитального ремонта – установленная наработка от начала эксплуатации до первого капитального ремонта. В процессе серийного производства и эксплуатации ресурс до первого капитального ремонта подлежит увеличению от начального его значения до заданного техническими условиями, на газотурбинный двигатель. В пределах ресурса до первого капитального ремонта и межремонтных ресурсов допускается проведение предусмотренных в Программе технического обслуживания локальных ремонтов и восстановительных работ с заменой отдельных деталей;

4) антенно-фидерные устройства – совокупность устройств, включающая в себя антенну, соединительные элементы и фидеры, обеспечивающих прием и (или) излучение электромагнитной энергии бортовым радиотехническим оборудованием навигации, посадки и (или) радиосвязным оборудованием. В состав антенно-фидерных устройств могут также входить фильтры, коммутирующие устройства и другие элементы;

5) прибор – устройство, имеющее самостоятельное эксплуатационное значение и обеспечивающее измерение и индикацию параметра (параметров);

6) наработка – продолжительность эксплуатации воздушного судна, двигателя, двигателя или воздушного винта в полете и (или) на земле, выраженная в часах, количестве полетных или эксплуатационных циклов, количестве запусков либо иных установленных единицах;

7) переменный процесс – процесс изменения во времени параметров двигателя, воздушного винта между двумя установившимися режимами (запуск, переход с одного режима на другой режим, полная и частичная приемистости, дросселирование, сброс газа, останов);

8) ВС легче воздуха – воздушное судно, удерживающееся в воздухе преимущественно за счет собственной аэростатической подъемной силы;

9) аэростат – воздушное судно легче воздуха, не приводимое в движение силовой установкой;

10) государство разработчика – государство, обладающее юрисдикцией в отношении организации, ответственной за конструкцию типа;

11) угол атаки ВС a – угол между продольной осью ОХ и проекцией скорости ВС V на плоскость ОХУ связанной системы координат. Выбор продольной оси должен быть указан во всех документах, где приводится a. Соответствующий a коэффициент подъемной силы (Су) определяется в скоростной системе координат;

12) управляемость ВС – свойство ВС отвечать соответствующими линейными и угловыми перемещениями в пространстве на отклонение рычагов управления (штурвала и педалей);

13) экспортный сертификат летной годности ВС – документ государства-экспортера, подтверждающий соответствие воздушного судна утвержденной типовой конструкции и приемлемый статус его летной годности для передачи государству-импортеру; данный документ не является действительным для выполнения полетов;

14) комплекс средств пожарной защиты ВС – совокупность конструктивных мер пожарной защиты, средств пожарной сигнализации и пожаротушения, контроля и управления ими на ВС;

15) угол скольжения ВС b – угол между направлением скорости ВС V и плоскостью ОХУ связанной системы координат;

16) балансировка ВС – состояние равновесия всех действующих на ВС моментов в установившемся режиме полета, обеспечиваемое для каждой конфигурации соответствующими отклонениями рулей. Положения рулей и рычагов управления, обеспечивающие балансировку ВС, называются балансировочными. Балансировкой ВС с освобожденным управлением называется балансировка, при которой усилия на рычагах управления уменьшаются с помощью триммирующих устройств практически до нуля. На сбалансированном по усилиям ВС освобождение рычагов управления не приводит к их перемещениям под воздействием остаточной несбалансированности - допускается остаточная несбалансированность только в пределах силы трения в управлении;

17) полет ВС – перемещение ВС по земной (водной) поверхности и в воздушном пространстве от начала разбега при взлете (отрыва от земной или водной поверхности при вертикальном взлете) до окончания пробега (освобождение взлетно-посадочной полосы без остановки) или касания земной (водной) поверхности при вертикальной посадке;

18) функциональная система ВС – совокупность взаимосвязанных изделий, предназначенных для выполнения заданных общих функций;

19) воздушный винт – лопастный движитель, приводимый во вращение двигателем и предназначенный для получения тяги, необходимой для движения ВС;

20) отрицательная тяга воздушного винта – тяга воздушного винта в направлении, противоположном движению ВС;

21) мощность воздушного винта (Nв) – мощность, затрачиваемая на движение ВС;

22) регулятор воздушного винта – агрегат двигателя, управляющий шагом воздушного винта и автоматически поддерживающий заданную частоту его вращения;

23) система регулирования и управления воздушным винтом – система, предназначенная для регулирования частоты вращения воздушного винта изменением угла установки лопастей;

24) отрицательная тяга воздушного винта – тяга воздушного винта в направлении, противоположном движению ВС;

25) втулка воздушного винта – часть воздушного винта, соединяющая лопасти с валом двигателя (редуктора);

26) назначенный ресурс воздушного винта (деталей) – суммарная наработка воздушного винта (деталей), при достижении которой эксплуатация должна быть прекращена независимо от его (их) состояния. В пределах назначенного ресурса воздушного винта могут проводиться регламентированные ремонты, в том числе капитальные, и восстановительные работы с заменой некоторых деталей, а в пределах назначенных ресурсов деталей могут проводиться их регламентированные восстановительные ремонты. Временное значение назначенного ресурса воздушного винта (деталей) последовательно увеличиваются, начиная от начального его значения до заданного технической документацией. Временно назначенный ресурс воздушного винта устанавливается в пределах временно назначенных ресурсов основных деталей, замена которых не предусматривается при регламентированных ремонтах или восстановительных работах. По мере увеличения временно назначенного ресурса воздушного винта его эксплуатация может быть продолжена;

27) ожидаемые условия эксплуатации воздушного винта – включают указанные ниже параметры (режимы) полета, параметры состояния и воздействия на воздушный винт внешней среды и эксплуатационных факторов, в том числе изменение этих характеристик (там, где это возможно) по времени за полетный цикл. Полетный цикл включает в себя ожидаемые установившиеся режимы и переменные процессы работы воздушного винта, начиная от запуска двигателя на земле до выключения после посадки ВС, а также все режимы при проведении работ по техническому обслуживанию, отнесенные к одному полетному циклу;

28) воздушное судно – аппарат, поддерживаемый в атмосфере за счет его взаимодействия с воздухом, исключая взаимодействие с воздухом, отраженным от земной (водной) поверхности;

29) режим управления воздушным движением – режим работы радиолокационного ответчика в диапазоне частот и по кодам "запрос – ответ", принятым в системе вторичной радиолокации;

30) барометрическая высота – атмосферное давление, выраженное в величинах абсолютной высоты, соответствующей этому давлению по стандартной атмосфере;

31) передача управления – действие, заключающееся в передаче управления пилотированием от одного пункта дистанционного пилотирования к другому;

32) первичная система распределения – часть системы распределения, передающая электроэнергию от системы генерирования к распределительным устройствам;

33) первичная система электроснабжения – система электроснабжения, генераторы которой приводятся во вращение маршевыми двигателями ВС или вспомогательной силовой установкой;

34) установившийся режим – режим работы двигателя, при котором его параметры не изменяются по времени (допускается изменение параметров в пределах допусков, указанных в технической документации);

35) назначенный ресурс – суммарная наработка ВС, агрегатов и комплектующих изделий/компонентов при достижении которой их эксплуатация должна быть прекращена независимо от их состояния;

36) режим холостого хода – установившийся режим, при котором газотурбинный двигатель работает без отбора мощности;

37) свидетельство или сертификат о годности изделия – документ, удостоверяющий соответствие типа двигателя или оборудования настоящим Нормам;

38) температура газа двигателя (в одном из сечений газовоздушного тракта двигателя) – среднемассовая температура заторможенного потока газа (в этом сечении);

39) эквивалентная воздушная мощность газотурбинного двигателя – мощность, которую может развивать отбираемый от газотурбинного двигателя сжатый воздух при его адиабатическом расширении до атмосферного давления;

40) датчик – измерительное устройство для выработки сигнала о текущем значении измеряемого параметра;

41) дирижабль – воздушное судно легче воздуха, приводимый в движение силовой установкой;

42) минимальная высота ухода на второй круг – наименьшая высота над уровнем взлетно–посадочной полосы, с которой возможен уход на второй круг в условиях, установленных настоящими Нормами;

43) уход на второй круг – маневр перевода ВС с режима захода на посадку (посадки) в режим набора высоты;

44) максимальный достигнутый угол атаки (коэффициент подъемной силы) aд max (Су д max) – наибольшее значение угла атаки (коэффициента подъемной силы) ВС, достигнутое при летных испытаниях;

45) максимальная допустимая взлетная масса mmax.доп – наибольшая разрешенная в ожидаемых условиях эксплуатации для данного аэродрома взлетная масса ВС, но не более взлетной массы;

46) максимальный балансировочный угол атаки (коэффициент подъемной силы) aбmax (Субmax) – наибольшее установившееся значение угла атаки (коэффициента подъемной силы) ВС при полном отклонении штурвала на кабрирование в рассматриваемых условиях полета (конфигурация, центровка, положение стабилизатора, режим работы двигателей);

47) расчетная нагрузка – предельная нагрузка, умноженная на соответствующий коэффициент безопасности;

48) расчетная посадочная масса – максимальная масса воздушного судна, которая при расчетах на прочность конструкции принимается за массу воздушного судна, предусматриваемую при посадке;

49) ресурс до списания – ресурс ВС от начала эксплуатации до его списания, обусловленного предельным состоянием;

50) расчетная взлетная масса – максимальная масса воздушного судна, которая при расчетах на прочность конструкции принимается за массу воздушного судна, предусматриваемую в начале разбега при взлете;

51) угол атаки (коэффициент подъемной силы) возникновения предупредительных признаков an (Суn) – угол атаки (коэффициента подъемной силы), на котором возникают естественные или искусственно созданные предупредительные признаки близости к допустимому углу атаки (коэффициенту нормальной силы) aдоn (Су доn);

52) вид оборудования – оборудование с общим признаком назначения, принципа действия или рабочего процесса;

53) ложный запуск газотурбинного двигателя – раскрутка ротора газотурбинного двигателя пусковым устройством с подачей топлива или консервационного масла в камеру сгорания при выключенной системе зажигания;

54) продолженный (завершенный) взлет – взлет, протекающий как нормальный до момента отказа двигателя или систем ВС, влияющих на взлетные характеристики, после чего взлет продолжается и завершается с отказавшим двигателем или системой;

55) светотехническое оборудование – оборудование, обеспечивающее как общее, так и местное освещение пассажирских салонов, кабин экипажа, технических и грузовых отсеков, приборов и пультов управления, обозначение и наружное освещение аварийных выходов, световое обозначение местоположения ВС, а также освещение внешнего пространства при рулении, взлете, посадке и освещение элементов конструкции ВС;

56) режим земного малого газа – установившийся режим работы двигателя на земле при минимальной частоте вращения ротора и тяге (мощности), при которых обеспечивается его устойчивая работа и требуемая приемистость;

57) ремонтный двигатель – серийный двигатель, отремонтированный до состояния, обеспечивающего его дальнейшую эксплуатацию в пределах межремонтного ресурса;

58) ремонт – восстановление летной годности авиационной техники после их повреждения или износа согласно соответствующим нормам летной годности;

59) ремонтный воздушный винт – серийный воздушный винт, отремонтированный до состояния, обеспечивающего его дальнейшую эксплуатацию в пределах межремонтного ресурса;

60) система – совокупность взаимосвязанных изделий авиационной техники, предназначенных для выполнения заданных функций;

61) повреждение – частичное разрушение, после которого сохраняется возможность противостоять нагрузкам определенной величины; усталостное повреждение – повреждение, вызванное усталостью;

62) индикатор – средство отображения информации о количественном или качественном значении параметров;

63) комплекс – совокупность информационных систем, вычислительно–программирующих средств, систем индикации, сигнализации и управления, предназначенных для совместного выполнения группы задач общего функционального назначения;

64) угол наклона траектории Х – угол между направлением земной скорости Vk и горизонтальной плоскостью OXgZg нормальной системы координат. Земная скорость Vk – скорость движения центра масс ВС относительно какой–либо из земных систем координат;

65) электрическая мощность вспомогательной силовой установки – электрическая мощность, отбираемая от электрогенераторов вспомогательной силовой установки для самолетных потребителей электрической энергии;

66) назначенный ресурс газотурбинного двигателя (деталей) – суммарная наработка газотурбинного двигателя (деталей), при достижении которой эксплуатация должна быть прекращена независимо от его (их) состояния. В пределах назначенного ресурса газотурбинного двигателя могут проводиться регламентированные ремонты, в том числе капитальные, и восстановительные работы с заменой некоторых деталей, а в пределах назначенных ресурсов деталей могут проводиться их регламентированные восстановительные ремонты. Значения временно назначенного ресурса двигателя (деталей) последовательно увеличиваются, начиная от начального его значения до заданного техническими условиями на вспомогательный двигатель. Временно назначенный ресурс двигателя устанавливается в пределах временно назначенных ресурсов основных деталей, замена которых не предусматривается при регламентированных ремонтах или восстановительных работах. По мере увеличения временно назначенного ресурса двигателя его эксплуатация может быть продолжена;

67) приборы контроля работы силовой и вспомогательной установок – аппаратура, обеспечивающая измерение и индикацию параметров работы двигателей и систем силовой и вспомогательной установок;

68) силовая установка – система, состоящая из всех двигателей, компонентов системы привода (если имеется) и воздушных винтов (если установлены), их агрегатов, вспомогательных частей, топливной системы и системы смазки, установленных на воздушном судне; к ней не относятся несущие винты вертолета;

69) система охлаждения и вентиляции силовой установки – совокупность элементов ВС и двигателя, обеспечивающих подвод и отвод воздуха для охлаждения наиболее теплонапряженных элементов конструкции мотогондол, внешних корпусов и агрегатов двигателя, а для вспомогательного газотурбинного двигателя дополнительно – создание необходимых температурных условий для его запуска в полете;

70) средства контроля работы силовой установки (рассматриваемые в параграфе 6 главы 17 и параграфе 13 главы 18 настоящих Норм) – приборы, обеспечивающие измерение и индикацию экипажу параметров работы двигателей, топливной и масляной систем;

71) режим малого газа – установившийся режим с минимальной частотой вращения ротора турбокомпрессора, при которой обеспечивается устойчивая работа вспомогательного газотурбинного двигателя;

72) режим проверки приемистости – режим работы двигателя на стенде с тягой (мощностью) не более 15 % от ее значения на взлетном режиме, от которого проверяется время регламентированной приемистости, не превышающее 5 секунд, до достижения 95 % взлетной тяги (мощности). При этом время регламентированной приемистости может определяться от режима полетного малого газа, если этот режим установлен для двигателя;

73) центробежный затяжелитель шага – защитное устройство для предотвращения раскрутки воздушного винта путем увеличения его шага;

74) центробежный фиксатор шага – защитное устройство для предотвращения раскрутки воздушного винта путем фиксации его шага;

75) вторичная система распределения – часть системы распределения, передающая электроэнергию от распределительных устройств к приемникам электроэнергии;

76) вторичная система электроснабжения – система электроснабжения, источниками которой являются преобразующие устройства, питаемые от первичной системы;

77) перегрузка – отношение установленной нагрузки к весу воздушного судна, причем эта нагрузка выражается в величинах аэродинамических и инерционных сил или сил взаимодействия с земной поверхностью;

78) остаточная прочность – прочность конструкции (элемента, материала) при наличии повреждения;

79) установившийся режим – режим работы газотурбинного двигателя, при котором его параметры не изменяются во времени (допускается изменение параметров в пределах допусков, указанных в технической документации);

80) нормальный взлет – взлет при нормальной работе всех двигателей и систем ВС, влияющих на взлетные характеристики;

81) нормальный запуск – переменный процесс раскрутки ротора (роторов) двигателя или газотурбинного двигателя из неподвижного состояния (либо из режима авторотации) до достижения режима малого газа или холостого хода с соблюдением времени запуска и других параметров, установленных технической документацией;

82) отказы воздушного винта с опасными последствиями – отказы, которые могут приводить к катастрофической ситуации. К отказам с опасными последствиями относятся: разрушения, которые могут приводить к отрывам лопастей воздушного винта или их частей; отказы, приводящие к возникновению недопустимой отрицательной тяги;

83) концевая полоса безопасности – часть летной полосы, расположенная непосредственно за кромкой взлетно–посадочной полосы и предназначенная для завершения пробега ВС в особых ситуациях;

84) безопасное повреждение – повреждение конструкции, не снижающее остаточную прочность ниже допустимого уровня;

85) отказы газотурбинного двигателя с опасными последствиями – отказы, которые могут приводить к катастрофической ситуации. К отказам с опасными последствиями относятся: разрушения элементов роторов, обломки которых не удерживаются внутри корпуса газотурбинного двигателя (нелокализованные разрушения); нелокализованные пожары газотурбинного двигателя; отказы, вызывающие повышение в отбираемом (в систему кондиционирования) воздухе вредных примесей двигательного происхождения сверх допустимых концентраций; отказы, приводящие к невозможности использования вспомогательного газотурбинного двигателя в полете в аварийной ситуации;

86) отказы двигателя с опасными последствиями – отказы, которые могут приводить к катастрофической ситуации. К отказам с опасными последствиями относятся: разрушения элементов роторов, обломки которых не удерживаются внутри корпусов (нелокализованные разрушения); нелокализованные пожары; отказы, вызывающие повышение содержания в отбираемом (в систему кондиционирования) воздухе вредных примесей двигательного происхождения сверх допустимых концентраций; отказы, приводящие к возникновению недопустимой тяги в направлении, противоположном движению ВС; отказы, исключающие возможность выключения двигателя;

87) критический двигатель – любой двигатель, отказ которого оказывает наиболее неблагоприятное воздействие на характеристики воздушного судна, относящиеся к рассматриваемому случаю;

88) пункт дистанционного пилотирования – элемент дистанционно пилотируемой авиационной системы, включающий оборудование, используемое для пилотирования дистанционно пилотируемого воздушного судна;

89) угол крена Y – угол между поперечной осью OZ и осью OZg нормальной системы координат, смещенной в положение, при котором угол рыскания равен нулю. Начало нормальной системы координат помещается в центре масс ВС. Ось OZg направлена вверх по местной вертикали. Направление осей OXg и OZg выбирается в соответствии с задачей;

90) двигатель – устройство, используемое или предназначенное для использования с целью приведения в движение воздушного судна. Оно включает, по крайней мере, те компоненты и оборудование, которые необходимы для функционирования и контроля, но не включает воздушный винт/несущие винты (если они применяются);

91) система управления двигателями – совокупность всех элементов, обеспечивающих запуск, изменение или поддержание режима работы (тяги или мощности) и выключение каждого двигателя силовой установки;

92) ресурс двигателя до первого капитального ремонта – установленная наработка от начала эксплуатации до первого капитального ремонта. В процессе серийного производства и эксплуатации ресурс до первого капитального ремонта подлежит увеличению от начального его значения до заданного техническими условиями на двигатель. В пределах ресурса до первого капитального ремонта и межремонтных ресурсов допускается проведение локальных ремонтов и восстановительных работ с заменой отдельных деталей;

93) располагаемая длина разбега – длина взлетно-посадочной полосы, уменьшенная на длину участка выруливания;

94) располагаемая посадочная дистанция – расстояние по горизонтали, равное длине взлетно-посадочной полосы;

95) располагаемая летная полоса – сумма длин взлетно–посадочной полосы и одной концевой полосы безопасности (если таковая имеется);

96) заход на посадку – этап полета, определяемый периодом времени, в течение которого двигатель работает в эксплуатационном режиме захода на посадку;

97) посадочная дистанция Lпoc – расстояние по горизонтали, проходимое ВС с высоты 15 метров (9 метров для случаев, оговоренных пунктом 110 настоящих Норм), над уровнем торца взлетно–посадочной полосы до полной его остановки;

98) посадка – этап полета с высоты 15 метров (9 метров для случаев, оговоренных пунктом 111 настоящих Норм) над уровнем торца взлетно–посадочной полосы, включающий воздушный участок до касания и пробег до полной остановки;

99) вспомогательная силовая установка – автономная бортовая силовая установка, обеспечивающая подачу электроэнергии и сжатого воздуха бортовым системам во время работы на земле или в полете, отдельная от главного(ых) двигателя(ей);

100) дополнительный сертификат типа – документ, удостоверяющий утверждение крупной модификации авиационной техники государством разработчика модификации, с указанием зон или конструктивных элементов, подвергшихся изменению;

101) угол атаки (коэффициент Подъемной силы) сваливания aс (Сус – угол атаки ВС (коэффициента подъемной силы), соответствующий началу сваливания). Под началом сваливания понимается момент возникновения на больших углах атаки недопустимого по оценке пилота и данным регистрации не прекращающегося без уменьшения угла атаки самопроизвольного апериодического или колебательного движения ВС (исключая движение, которое легко парируется малыми обычными отклонениями рулей). Под сваливанием понимается явление, возникающее на больших углах атаки, характеризующиеся самопроизвольным апериодическим или колебательным движением ВС с большой амплитудой, не прекращающимся без уменьшения угла атаки;

102) короткопериодическое движение – вид собственного продольного движения ВС относительно его центра масс, характеризуемый сравнительно быстрым колебательным изменением кинематических параметров вращения ВС при практически постоянной скорости полета V;

103) масляная система – система силовой установки, включающая агрегаты и узлы двигателя и силовой установки, обеспечивающая размещение и охлаждение масла, а также его циркуляцию для смазки и охлаждения узлов трения двигателя в процессе его работы;

104) максимальный режим – установившийся режим работы двигателя, предназначенный для эксплуатации на земле или в полете в течение установленного ограниченного времени, при котором обеспечивается максимальная тяга, мощность либо максимальный допустимый отбор эквивалентной воздушной и (или) электрической мощности;

105) максимальный длительный режим – установившийся режим работы двигателя или газотурбинного двигателя, характеризуемый наибольшей величиной отбираемой эквивалентной воздушной и электрической мощностей, допускаемыми Руководством по технической эксплуатации без ограничений времени работы;

106) максимальная частота вращения – максимальная в ожидаемых условиях эксплуатации частота вращения ротора на максимальном (взлетном) режиме;

107) максимальная допустимая посадочная масса mmaxдп – наибольшая разрешенная в ожидаемых условиях эксплуатации для данного аэродрома посадочная масса ВС с учетом требований подпункта 155) настоящего пункта, но не более максимальной посадочной массы;

108) максимальный допустимый крутящий момент (применительно только к двигателям со свободной турбиной) – максимальный крутящий момент, приложение которого в течение периода времени до 20 секунд не приводит к опасным последствиям для двигателя;

109) полет по маршруту – этап полета от момента окончания взлета до начала захода на посадку;

110) модификация – изменение конструкции типа воздушного судна, двигателя или воздушного винта;

111) государство разработчика модификации – государство, обладающее юрисдикцией в отношении физического лица или организации, ответственных за разработку модификации или ремонт воздушного судна, двигателя или воздушного винта;

112) модифицированный воздушный винт – воздушный винт, являющийся развитием серийного воздушного винта, с такими изменениями конструкции, которые существенно влияют на его характеристики и летную годность;

113) радиотехническое оборудование навигации, посадки и управления воздушным движением – оборудование, обеспечивающее определение местоположения ВС в полете, на маршруте, на взлете и при посадке, а также автоматическую передачу данных наземным службам управления воздушным движением радиотехническим способом;

114) фактическая траектория – траектория, продемонстрированная в летных испытаниях;

115) основные детали – детали, разрушение или последствия разрушения которых могут привести к опасным для ВС последствиям. Конкретный перечень основных деталей определяется на основе анализа отказов, которые могут иметь опасные последствия, с учетом опыта доводки двигателя и эксплуатации его прототипов;

116) основное оборудование – оборудование, необходимое для обеспечения основных заданных функций в ожидаемых условиях эксплуатации;

117) основной запас топлива – масса топлива, расходуемая при запуске и прогреве двигателей, рулении, взлете, полете по маршруту, заходе на посадку и посадке, определяемая при принятых прогнозируемых условиях (температурах наружного воздуха и скоростях ветра по трассе), а также при выдерживании расчетных режимов и профиля полета;

118) установившийся режим – режим работы воздушного винта либо газотурбинного двигателя, при котором его параметры остаются неизменными во времени, за исключением изменений в пределах допусков, установленных технической документацией на соответствующее изделие;

119) устойчивость – свойство ВС восстанавливать без вмешательства пилота кинематические параметры невозмущенного движения и возвращаться к исходному режиму после прекращения действия на ВС возмущений;

120) центральный сигнальный огонь – светосигнальное устройство, предназначенное для привлечения внимания и информации членов экипажа ВС о включении любого из относящихся к нему аварийных или предупреждающих сигналов;

121) осредненный полетный цикл (полетный цикл) – изменение по времени давления и температуры воздуха на входе в двигатель и изменение частот вращения роторов двигателя и других параметров, характеризующих режимы работы двигателя на ВС. Полетный цикл получается путем анализа, группировки и осреднения типовых полетных циклов с использованием данных о фактических условиях работы двигателя в эксплуатации;

122) осредненный эксплуатационный цикл (далее – эксплуатационный цикл) изменение по времени давления и температуры воздуха на входе во вспомогательный газотурбинный двигатель, изменение частоты вращения роторов и других параметров, характеризующих режимы работы вспомогательного газотурбинного двигателя на ВС. Эксплуатационный цикл получается путем анализа, группировки и осреднения типовых циклов работы вспомогательного газотурбинного двигателя в наземных условиях на ВС и в полете с использованием данных о фактических условиях работы вспомогательного двигателя в эксплуатации;

123) исполнитель (изготовитель) – организация, осуществляющая проектирование, постройку опытных образцов авиационной техники и выпуск серийных ВС, двигателей и оборудования;

124) огнестойкий материал – материал, выдерживающий действие пламени керосиновой или газовой лампы с диаметром факела 120 миллиметров и температурой 1100 + 50 0 С в течение 5 минут;

125) система аварийного слива топлива – часть топливной системы ВС, включающая устройства и трубопроводы, обеспечивающие в необходимых случаях быстрый слив определенного количества топлива из баков в атмосферу во время полета;

126) насос подкачки топлива – насос, который подает топливо к двигателям из расходного бака или расходного отсека топливного бака;

127) насос перекачки топлива – насос для перекачки топлива из одних топливных баков ВС в другие;

128) система централизованной заправки топливом – часть топливной системы ВС, включающая устройства и трубопроводы, обеспечивающие наполнение баков топливом в заданной последовательности и в определенном количестве при подаче топлива под давлением;

129) топливный бак–кессон – герметизированный отсек конструкции ВС, предназначенный для размещения топлива;

130) расходный топливный бак – топливный бак ВС, из которого топливо подается к двигателям (двигателю) и другим потребителям;

131) расходный отсек топливного бака – часть топливного бака ВС, из которого топливо подается к двигателю и другим потребителям;

132) система дренажа топливных баков – часть топливной системы ВС, включающая устройства и трубопроводы, обеспечивающие сообщение воздушных полостей баков с атмосферой;

133) топливная система – система для размещения топлива на ВС, выработки его в определенном порядке, подачи топлива в двигатели силовой установки и вспомогательной силовой установки и другие потребители, а также для выполнения вспомогательных функций;

134) воздушный винт изменяемого шага – воздушный винт, лопасти которого во время работы могут автоматически или с помощью ручного управления поворачиваться вокруг своих осей и устанавливаться под необходимым углом;

135) тракт измерения (управления) – цепочка последовательно связанных элементов в одной или нескольких системах или комплексах, решающая задачи восприятия, измерения и индикации (управления) параметра (параметром);

136) живучесть – свойство конструкции (элемента, материала) сохранять прочность при наличии повреждений (в том числе усталостных);

137) испытания на живучесть – экспериментальное определение остаточной прочности частично поврежденной конструкции;

138) допустимая наработка в эксплуатации с учетом живучести – наработка, в пределах которой обеспечение необходимого уровня безопасности требует специальных осмотров конструкции, направленных на предотвращение состояния, характеризующегося наличием повреждений, снижающих остаточную прочность ниже допустимого уровня;

139) система генерирования – совокупность источников или преобразователей электроэнергии (генераторов, преобразовательных установок рода тока и величины напряжения, аккумуляторов), устройств стабилизации их напряжений и частот, устройств параллельной работы, защиты, управления и контроля, которые обеспечивают централизованное производство электроэнергии и поддержание ее характеристик в заданных пределах;

140) противопожарный кран – устройство с дистанционным управлением, предназначенное для прекращения поступления топлива к двигателю и другим потребителям пожароопасного отсека;

141) пожароопасный отсек – отсек на ВС, в котором имеется потенциальная опасность возникновения очага пожара;

142) компенсационный запас топлива – масса топлива, необходимая для компенсации погрешностей, связанных с точностью самолетовождения и топливоизмерительных систем, с разбросом индивидуальных характеристик эксплуатируемых ВС и двигателей, с возможными отклонениями метеорологических условий от прогнозируемых, а также дополнительное количество топлива, необходимое для компенсации методических погрешностей расчета потребного на полет запаса топлива;

143) ожидаемые условия эксплуатации – условия, которые стали известны из практики или возникновение которых можно с достаточным основанием предвидеть в течение срока службы воздушного судна или пункта дистанционного пилотирования с учетом его назначения. Эти условия зависят от метеорологического состояния атмосферы, рельефа местности, функционирования воздушного судна и пункта дистанционного пилотирования, квалификации персонала и всех прочих факторов, влияющих на безопасность полета. Ожидаемые условия эксплуатации не включают:

экстремальные условия, которых можно успешно избежать путем использования соответствующих правил эксплуатации;

экстремальные условия, которые возникают настолько редко, что требование выполнять Стандарты в отношении этих условий привело бы к обеспечению более высокого уровня летной годности, чем это необходимо и практически обосновано;

144) эксплуатационные ограничения – условия, режимы и значения параметров, преднамеренный выход за пределы которых недопустим в процессе эксплуатации ВС;

145) радиосвязное оборудование – оборудование, обеспечивающее прием и передачу сообщений по радиоканалам, ведение переговоров между членами экипажа и передачу оповещений пассажирам;

146) резервное оборудование – оборудование, необходимое для обеспечения нормального выполнения ограниченного количества функций с приемлемыми точностными характеристиками при отказе отдельных видов основного оборудования или невозможности его использования;

147) резервный запас топлива – масса топлива, необходимая для ухода на второй круг и выполнения полета на запасной аэродром с расчетной точки полета по маршруту в прогнозируемых метеоусловиях, на рекомендованной Руководством по летной эксплуатации высоте со скоростью, соответствующей минимальному километровому расходу топлива; выполнения полета на режиме ожидания над запасным аэродромом; осуществления захода на посадку до высоты принятия решения;

148) ресурс – наработка от начала эксплуатации или ее возобновления после ремонта до прекращения или приостановки эксплуатации ВС;

149) допустимый угол атаки (коэффициент подъемной силы) aдоn (Cyдоn) – значение угла атаки (коэффициента подъемной силы), устанавливаемое в качестве эксплуатационного ограничения для предписанных Руководством по летной эксплуатации конфигураций ВС и режимов полета;

150) максимально допустимая частота вращения – максимальная в ожидаемых условиях эксплуатации частота вращения ротора, при превышении которой газотурбинный двигатель автоматически выключается;

151) холодный запуск – нормальный запуск двигателя (в том числе газотурбинного двигателя), осуществляемый не ранее чем через два часа после его выключения либо через иной промежуток времени, установленный технической документацией;

152) таблица соответствия – документ, свидетельствующий о соответствии типа ВС, двигателей и оборудования требованиям настоящих Норм;

153) сертификационный базис – применимые стандарты летной годности и охраны окружающей среды, установленные государством в качестве основы для утверждения или принятия типовой конструкции авиационной техники или изменения такой типовой конструкции. Сертификационный базис также включает в себя специальные условия летной годности, условия подтверждения эквивалентного уровня безопасности и/или освобождения от требований в случае определения государством их применимости к данной типовой конструкции;

154) сигнализатор – прибор, обеспечивающий отображение информации о соответствии или несоответствии параметра, системы или объекта требуемому значению или состоянию в виде визуальных, звуковых и тактильных сигналов;

155) стандартная атмосфера – атмосфера, определенная следующим образом:

воздух является идеальным сухим газом;

физические константы воздуха являются следующими:

– средняя молярная масса на уровне моря:

М0 = 28,964 420 × 10–3 кг/моль;

– атмосферное давление на уровне моря:

Р0 = 1 013,25 гПа;

– температура на уровне моря:

t0 = 15 °С,

Т0 = 288,15 К;

– плотность на уровне моря:

r0 = 1,225 0 кг/м3;

– температура таяния льда:

ТI = 273,15 К;

– универсальная газовая постоянная:

R* = 8,314 32 Дж/(К × моль);

температурные градиенты являются следующими:

Геопотенциальная высота (км)		Температурный градиент (по шкале Кельвина на стандартный геопотенциальный от до километр)
От	До
-5,0	11,0	-6,5
11,0	20,0	0,6
20,0	32,0	+1,0
32,0	47,0	+2,8
47,0	51,0	0,0
51,0	71,0	-2,8
71,0	80,0	-2,0
Стандартный геопотенциальный метр имеет значение, равное 9,80665 м2/с2.

156) испытательный цикл газотурбинного двигателя – изменение по времени частот вращения роторов, положений регулирующих органов и условий на входе во газотурбинный двигатель при стендовых испытаниях, обеспечивающих возможно более полное и ускоренное воспроизведение повреждаемости, накопленной в эксплуатационных циклах, с учетом относительных частот использования этих циклов в эксплуатации;

157) испытательный цикл воздушного винта – изменение по времени режимов работы воздушного винта при стендовых испытаниях, обеспечивающих возможно более полное и ускоренное воспроизведение повреждаемости, накопленной в полетных циклах, с учетом относительных частот использования этих циклов в эксплуатации;

158) заказчик – государственные органы и организации Республики Казахстан, организации гражданской авиации, заказывающие и (или) эксплуатирующие ВС;

159) режим реверсирования тяги – установившийся режим работы двигателя при включенном реверсивном устройстве;

160) опытный воздушный винт – воздушный винт, не проходивший государственных испытаний. Государственные испытания – испытания опытного воздушного винта, проводимые официальной комиссией в целях подтверждения его соответствия требованиям нормативно–технической документации и настоящих Норм, устанавливающим сертификацию воздушного винта до установки на воздушное судно для оформления свидетельства о годности;

161) усталостная повреждаемость – условная мера усталости, определяемая расчетным способом (например, с использованием линейной гипотезы суммирования усталостной повреждаемости);

162) усталостная прочность (сопротивление усталости) – свойство конструкции (элемента, материала) противостоять усталости;

163) усталость – процесс постепенного накопления повреждений в конструкции (элементе, материале) под действием переменных напряжений, приводящий к изменению свойств, образованию и развитию трещин;

164) полная траектория – фактическая траектория, пересчитанная к номинальной регулировке двигателей по тяге (мощности) и к заданным в Руководстве по летной эксплуатации условиям и режимам полета с учетом процедур прогрева двигателей, установленных Руководством по летной эксплуатации;

165) серийный двигатель – двигатель, изготавливаемый в серийном производстве и соответствующий по основным данным, параметрам, конструкции и применяемым материалам двигателю, прошедшему государственные испытания и получившему Свидетельство о годности;

166) выносливость – свойство конструкции (элемента, материала) противостоять возникновению и развитию усталостных повреждений (выносливость на стадии до возникновения усталостных повреждений, выносливость на стадии развития усталостных повреждений);

167) испытания на выносливость – экспериментальное определение количественных характеристик выносливости путем многократного приложения к конструкции переменных нагрузок;

168) допустимая наработка в эксплуатации по условиям выносливости – наработка, в пределах которой необходимый уровень безопасности (предотвращение состояния, характеризующегося наличием усталостных повреждений, снижающих остаточную прочность ниже допустимого уровня) обеспечивается без специальных осмотров конструкции;

169) модифицированный двигатель – двигатель, являющийся развитием серийного двигателя, с такими изменениями конструкции, которые существенно влияют на его характеристики и летную годность;

170) государство регистрации – государство, в реестр которого занесено воздушное судно;

171) указания по поддержанию летной годности – совокупность технических данных и указаний по планированию и выполнению технического обслуживания, разработанных держателем утверждения конструкции авиационной техники в соответствии с его сертификационным базисом. Указания по поддержанию летной годности предоставляют необходимую информацию эксплуатанту для разработки собственной программы технического обслуживания, а также утвержденной организации по техническому обслуживанию для установления технологии работ;

172) летная полоса – участок местности, состоящий из ВПП – взлетно–посадочной полосы, КПБ – концевых полос безопасности и БПБ – боковых полос безопасности;

173) длиннопериодическое движение – вид собственного продольного движения ВС относительно исходной траектории полета, характеризуемый сравнительно медленным колебательным изменением, как скорости, так и высоты полета при практически постоянном угле атаки;

174) рекомендуемые режимы полетов – режимы полетов в пределах эксплуатационных ограничений, установленных Руководством по летной эксплуатации ВС;

175) потребный на полет запас топлива – запас топлива, включающий основной и аэронавигационный запасы топлива. Аэронавигационный запас топлива состоит из компенсационного и резервного запасов топлива;

176) режим полетного малого газа – установившийся режим работы двигателя при минимальной допустимой частоте вращения ротора, обеспечивающей требуемую приемистость и величину тяги при заходе на посадку;

177) располагаемая дистанция взлета – расстояние, равное сумме располагаемой длины разбега, концевой полосы безопасности и свободной зоны в направлении взлета, заявленной аэродромной службой, причем располагаемая дистанция взлета должна быть не более 150 % длины взлетно-посадочной полосы;

178) чистая траектория взлета – полная траектория взлета, градиенты, которой, уменьшены в соответствии с настоящими Нормами;

179) пилотажно-навигационное оборудование – совокупность измерительных, вычислительных и управляющих систем и устройств и систем отображения информации на борту ВС, предназначенных для решения задач пилотирования, навигации и самолетовождения в целом от взлета до посадки и выдачи информации потребителям;

180) взлет – этап полета, определяемый периодом времени, в течение которого двигатель работает на режиме расчетной тяги;

181) взлетный режим – максимальный режим работы двигателя на земле (H = 0, М = 0) при взлете ВС;

182) располагаемая дистанция прерванного взлета – длина располагаемой летной полосы, уменьшенная на длину участка выруливания;

183) прерванный взлет – взлет, протекающий как нормальный до момента отказа двигателя или систем ВС, влияющих на взлетные характеристики, после чего начинается прекращение взлета с последующим торможением ВС до полной его остановки;

184) типовая конструкция – набор данных и информации, необходимый для определения типа воздушного судна, пункта дистанционного пилотирования, двигателя или воздушного винта в целях установления летной годности;

185) система флюгирования – система, предназначенная для перевода лопастей воздушного винта во флюгерное положение и включающаяся автоматически и вручную;

186) предельный угол атаки (коэффициент подъемной силы) anред (Су nред) – значение угла атаки (коэффициента подъемной силы), устанавливаемое в качестве предельного ограничения для предписанных Руководством по летной эксплуатации конфигураций ВС и режимов полета;

187) предельное состояние – состояние конструкции, при котором ее дальнейшая эксплуатация должна быть прекращена из–за нарушения требований безопасности или ухода заданных параметров за установленные пределы, или снижения эффективности эксплуатации ниже допустимой;

188) предельные нагрузки – максимальные нагрузки, которые могут возникать в ожидаемых условиях эксплуатации;

189) предельные ограничения – ограничения режимов полета, выход за которые недопустим ни при каких обстоятельствах;

190) высота принятия решения – относительная высота, отсчитываемая от уровня торца взлетно–посадочной полосы, на которой должен быть начат маневр ухода на второй круг в случаях, если до ее достижения не был установлен визуальный контакт с ориентиром, необходимый для выполнения посадки или, если на этой высоте положение ВС относительно заданной траектории полета не обеспечивает безопасность посадки;

191) спиральное движение – вид собственного бокового апериодического движения ВС (обычно медленно протекающий), в процессе которого ВС перемещается по спиралеобразной траектории, самопроизвольно уменьшая или увеличивая ее кривизну и угол крена в зависимости от степени устойчивости или неустойчивости этого движения;

192) горячий запуск – горячий запуск – нормальный запуск, осуществляемый не позднее чем через 15 минут после выключения двигателя;

193) отказное состояние (далее – функциональный отказ) – вид неработоспособного состояния системы в целом, характеризующийся определенным нарушением ее функции независимо от причин, вызывающих это состояние;

194) эквивалентная мощность (Nэкв) – сумма мощности воздушного винта и мощности реактивной струи турбовинтового двигателя;

195) система электроснабжения – совокупность систем генерирования и распределения электроэнергии;

196) электротехническое оборудование – оборудование, обеспечивающее генерирование, преобразование, распределение электроэнергии между приемниками электроэнергии, а также различного рода электротехнические устройства и механизмы, имеющие самостоятельное назначение и не являющиеся элементами других систем;

197) аварийный источник электроэнергии – источник электроэнергии, независящий от работы первичных источников, установленных на маршевых двигателях и вспомогательной силовой установке. Аварийный источник используется в полете при отказавших и (или) отключенных первичных источниках для питания ограниченного состава приемников электроэнергии (первой категории). Примерами аварийных источников служат аккумулятор, преобразователь, питаемый от аккумулятора;

198) приемники электроэнергии – системы, устройства, отдельные блоки, для работы которых необходима электроэнергия. По характеру требований надежности электроснабжения приемники электроэнергии разделяются на категории: приемники электроэнергии первой категории, работа которых необходима для обеспечения безопасного завершения полета и посадки в соответствии с пунктом 30 настоящих Норм; приемники электроэнергии второй категории, работа которых необходима для безопасного продолжения запланированного полета и посадки по заданию на полет;

199) система распределения электроэнергии – совокупность устройств, передающих электроэнергию от системы генерирования, элемента присоединения наземного источника к распределительным устройствам и от распределительных устройств к приемникам электроэнергии, обеспечивающих производство необходимых коммутаций, резервирование электропитания приемников и защиту от повреждения системы распределения;

200) градиент набора высоты, выраженный в процентах: hнв= tgEнв*100%, где Eнв – тангенс угла наклона траектории набора высоты;

201) полный градиент набора высоты hпн – градиент набора высоты, продемонстрированный при летных испытаниях ВС в рассматриваемых настоящими Нормами условиях и приведенный к номинальной регулировке двигателей по тяге (мощности) с учетом процедур прогрева двигателей, установленных Руководством по летной эксплуатации;

202) длина разбега Lp – расстояние по горизонтали, проходимое ВС от точки старта до точки отрыва его от взлетно-посадочной полосы;

203) максимальная эксплуатационная перегрузка, указанная в Руководстве по летной эксплуатации, nymax – наибольшее допустимое по прочности конструкции значение нормальной перегрузки в центре тяжести ВС при маневре, определяемое в связанной системе координат при рассматриваемой полетной массе и конфигурации ВС;

204) дистанция нормального (продолженного) взлета Lвзл – расстояние по горизонтали, проходимое ВС от точки старта до точки на высоте 10,7 метров над уровнем взлетно-посадочной полосы в точке отрыва;

205) дистанция прерванного взлета Lпpвзл – расстояние по горизонтали, проходимое ВС от точки старта до точки полной остановки;

206) чистый градиент набора высоты hчнв, – это полный градиент набора высоты (подпункт 206) настоящего пункта), уменьшенный в соответствии с настоящими Нормами;

207) режим RBS (A, AC) (Radar Beacon System) – режим работы радиолокационного ответчика управления воздушным движением в диапазоне частот и по кодам "запрос – ответ", соответствующим Приложению 10 к Конвенции о Международной гражданской авиации;

208) градиент снижения: hсн= tgEсн*100%, где Eсн – абсолютная величина тангенса угла наклона траектории снижения выраженная в процентах;

угол тангажа q – угол между продольной осью ОХ и горизонтальной плоскостью OXgZg нормальной системы координат.

6. Условные обозначения, используемые при рассмотрении характеристик устойчивости и управляемости ВС:

f, dв, dэ, dн - углы отклонения аэродинамических органов управления, соответственно, стабилизатора, руля высоты, элеронов, руля направления;

fш.э - угловое отклонение штурвала от нейтрального положения;

Хв, Хэ, Хн - линейные перемещения рычагов управления штурвала и педалей (в месте приложения пилотом усилий) относительно своих нейтральных положений;

Рв, Рэ - усилия на штурвале соответственно в продольном и поперечном направлениях;

Ри = Рн прав - Рн лев - разность усилий на педалях;

tв, tэ, tн - углы отклонения триммеров руля высоты, элеронов и руля направления относительно своего нейтрального положения;

dPe/dхв, dPэ/dхэ, dPн/dхн, - градиенты изменения усилий на штурвале и педалях по их ходу;

wх, wy, wz - скорости крена, рыскания и тангажа в связанной системе координат;

Рnв=dPв/dny, Хnв=dxв/dny - соответственно изменение усилий на штурвале и перемещение штурвала на единицу нормальной перегрузки;

^ny-заб=^ny-заб/^ny - относительный (по отношению к установившемуся приращению) заброс нормальной перегрузки при ступенчатом отклонении руля высоты (стабилизатора);

tcp - время срабатывания, определяемое как интервал времени, необходимый для достижения 95 % установившегося приращения нормальной перегрузки при ступенчатом отклонении руля высоты (стабилизатора);

связанная (OXYZ) и скоростная (ОХа YaZa) системы координат и правила знаков, принятые при рассмотрении устойчивости и управляемости ВС. Начало координат системы находится в центре масс ВС. Продольная ось ОХ лежит в плоскости симметрии и направлена вперед от хвостовой к носовой части ВС. Направление продольной оси может быть выбрано как по базовым осям ВС, крыла или фюзеляжа, так и по главным осям инерции.

Нормальная ось OY расположена в плоскости симметрии ВС и направлена к его верхней части. Поперечная ось OZ перпендикулярна плоскости симметрии ВС и направлена в сторону правой части крыла.

Vmin ЭР (VMCG) - минимальная эволютивная скорость разбега;

Vmin ЭB (VMCA) - минимальная эволютивная скорость взлета;

Vmin отр (VMU) - минимальная скорость отрыва;

Vотк (VEF) - скорость в момент отказа двигателя;

V1 - скорость принятия решения, скорость разбега ВС, на которой возможно как безопасное прекращение, так и безопасное продолжение взлета;

Vn.cт (VR) - скорость в момент подъема передней стойки шасси, скорость начала отклонения штурвала в направлении "на себя" для увеличения угла тангажа на разбеге;

Vотp (VLOF) - скорость отрыва, скорость ВС в момент отрыва основных его стоек шасси от поверхности взлетно-посадочной полосы по окончании разбега при взлете;

V2 - безопасная скорость взлета;

V2n - скорость начального набора высоты со всеми работающими двигателями;

V3 - скорость в момент начала уборки механизации на взлете;

V4 - скорость при полетной конфигурации на взлете;

Vmin эn (VMCL) - минимальная эволютивная скорость захода на посадку;

Vmin эn-1 (VMCL-1) - минимальная эволютивная скорость захода на посадку с одним неработающим двигателем;

Vmin эn-2 (VMCL-2) - минимальная эволютивная скорость захода на посадку с двумя неработающими двигателями. В скобках приведены обозначения скорос-тей, принятые в Международной организации гражданской авиации ИКАО;

VЗПДmin - минимальная демонстрационная скорость захода на посадку;

VЗПmax - максимальная скорость захода на посадку;

VЗП (VREF) - скорость захода на посадку;

VЗП_n-1 (VREF-1) - скорость захода на посадку с одним неработающим двигателем;

VЗП_n-2 (VREF-2) - скорость захода на посадку с двумя неработающими двигателями;

Vc (Vs) - скорость сваливания или минимальная скорость ВС, соответствующая максимальному значению коэффициента подъемной силы в связанной системе координат, достигнутому в процессе торможения до угла атаки апред или ас, если апред назначается по сваливанию при условиях, оговоренных в пункте 44 настоящих Норм, приведенная к nyа = 1;

Vc1 (VsL) - скорость сваливания или минимальная скорость ВС в рассматриваемой конфигурации для рассматриваемых значений массы, центровки ВС и режима работы двигателей, соответствующего полетному малому газу;

Vaдоn (Vсудоn) - скорость при допустимом угле атаки (коэффициенте подъемной силы), приведенная к nуa = 1;

Vnn - скорость, соответствующая возникновению предупредительных признаков, приведенная к nуа = 1;

Vmах э - максимальная эксплуатационная скорость;

Vmах mах - расчетная предельная скорость.

Для краткого обозначения скоростей должны использоваться следующие сокращения:

ПР (JAS) - приборная скорость;

ИЗ (CAS) - индикаторная земная скорость;

ИН (EAS) - индикаторная скорость;

ИС (TAS) - истинная скорость.

Указанные сокращения ставятся после числового значения с размерностью.

Например, приборная скорость захода на посадку, равная 200 км/ч, обозначается Vзn = 200 км/ч ПР.

Приборная скорость - скорость, которую показывает указатель скорости, проградуированный по разности между полным и статическим давлениями воздуха с вычетом сжимаемости при давлении воздуха на уровне моря в стандартных условиях:

VПP --> Рполн - Рст, где, Рполн берется с учетом сжимаемости воздуха.

Индикаторная земная скорость - приборная скорость, исправленная на инструментальную погрешность и аэродинамическую поправку:

VИЗ = VПР + dVnр + dVa.

Индикаторная скорость - индикаторная земная скорость, исправленная на поправку на сжимаемость, связанную с отличием давления воздуха от стандартного давления на уровне моря: VИН = VИЗ + dVсж.

Истинная скорость - скорость ВС относительно невозмущенного потока, связанная с индикаторной скоростью.";

дополнить главами 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 и 10 следующего содержания:

"Глава 2. Директивы по летной годности

Параграф 1. Выпуск директив по летной годности

1. В соответствии с пунктом 2 статьи 16-9 Закона Республики Казахстан "Об использовании воздушного пространства Республики Казахстан и деятельности авиации" (далее – Закон) директива по летной годности выпускается уполномоченной организацией.

Директивы по летной годности выпускаются в отношении воздушного судна или компонентов при наличии следующих условий:

1) в воздушном судне или компоненте воздушного судна имеется небезопасное состояние;

2) указанное небезопасное состояние с высокой степенью вероятности присутствует или может проявиться на других воздушных судах либо компонентах той же конструкции.

2. Прекращения действия директивы по летной годности осуществляется уполномоченной организацией при подтверждении отсутствия оснований, указанных в пункте 1 настоящей Главы, для ее выпуска.

3. Уполномоченная организация обеспечивает направления (передачу) всех директив по летной годности, выпущенных ею в качестве государства регистрации в отношении соответствующего воздушного судна, государству разработчика ВС.

4. Уполномоченная организация выпускает, вносит изменения и дополнения, прекращает действие и распространяет директивы по летной годности с использованием инструктивного материала, утвержденного уполномоченной организацией.

Параграф 2. Директивы по летной годности иностранных государств

5. Директивы по летной годности, издаваемые иностранными авиационными властями государства разработчика воздушного судна, двигателя, воздушного винта либо их модификации, являются основанием для выполнения установленных мероприятий, направленных на восстановление или обеспечение приемлемого уровня безопасности полетов при выявлении обстоятельств, способных привести к снижению уровня безопасности эксплуатации воздушного судна.

6. Для компонентов воздушного судна, установленных на воздушном судне, применимыми директивами летной годности считаются директивы летной годности, издаваемые государством разработчика соответствующего компонента воздушного судна.

При направлении государством разработчика воздушного судна дополнительной директивы по летной годности в отношении установленного компонента и наличии противоречий (несовместимости) с директивой по летной годности, изданной государством разработчика компонента, приоритет имеет директива по летной годности, изданная государством разработчика воздушного судна.

7. Уполномоченная организация осуществляет рассмотрение директив по летной годности, выпущенных иностранными авиационными властями, в отношении воздушных судов, зарегистрированных в Государственном реестре гражданских воздушных судов Республики Казахстан (далее – Государственный реестр), и обеспечивает доведение таких директив по летной годности до эксплуатантов гражданских воздушных судов Республики Казахстан путем размещения ссылок на официальные сайты соответствующих авиационных властей на интернет-ресурсе уполномоченной организации.

Параграф 3. Соблюдение директив по летной годности

8. Эксплуатация воздушного судна, в отношении которого применяется директива по летной годности, либо ВС, оснащенного компонентом, на который распространяется такая директива, не допускается, если не обеспечено выполнение всех применимых директив по летной годности, выпущенных в соответствии с пунктами 1 и 6 настоящей Главы, в установленные в них сроки.

9. Система учета данных по поддержанию летной годности воздушных судов включает следующие данные подтверждающее соответствие требованиям директивы по летной годности:

1) сведения о виде директивы по летной годности (номер, наименование), включая номера изменений или поправок;

2) отметку о применимости директивы по летной годности в случаях, когда она распространяется на тип воздушного судна или компонента в целом, но не относится к конкретному экземпляру воздушного судна или компонента, проходящему техническое обслуживание; соответствующая отметка заверяется подписью уполномоченного лица;

3) описание небезопасного состояния, указанного в директиве по летной годности;

4) тип и модель ВС, двигателя, воздушного винта или чертежный номер компонента;

5) перечень выполненных частей директивы по летной годности, если указания состоят из нескольких разделов; при полном выполнении директивы ссылку на ее наименование в целом;

6) описание способа выполнения указаний директивы по летной годности с приведением результатов выполненных проверок и осмотров;

7) указание установленной периодичности повторного выполнения директивы по летной годности (в случае, если она предусматривает повторное выполнение мероприятий);

8) время и дата выполнения требований директивы по летной годности.

Глава 3. Сертификат типа

Параграф 1. Выдача сертификата типа

1. Сертификация гражданского воздушного судна, двигателя и воздушного винта новой конструкции (нового типа), предназначенных для серийного производства в Республике Казахстан, осуществляется уполномоченной организацией с оформлением сертификата типа, в соответствии с Правилами сертификации и выдачи сертификата типа, утвержденных Приказом исполняющего обязанности Министра по инвестициям и развитию Республики Казахстан от 16 октября 2015 года № 994 (зарегистрирован в Реестре государственной регистрации нормативных правовых актов № 12812) (далее – Правила сертификации типа).

2. Выдача уполномоченной организацией сертификата типа рассматривается как подтверждение того, что:

1) типовая конструкция ВС и его компоненты была оценена и признана соответствующей нормам летной годности, указанным в Главе 11 настоящих Норм; и

2) тип ВС прошел предусмотренные сертификационным базисом наземные и летные испытания, достаточные для демонстрации соответствия требованиям летной годности; и

3) по результатам оценки типовой конструкции и проведенных испытаний не выявлены небезопасные особенности или характеристики, которые могли бы повлиять на соответствие ВС применимым нормам летной годности.

Параграф 2. Сертификат типа, выданный иностранным государством

3. В соответствии с пунктом 6 статьи 43 Закона сертификат типа гражданского ВС, выданный государством разработчика иностранного государства (далее – иностранный сертификат типа), подлежит признанию уполномоченной организацией в целях первичной регистрации ВС соответствующего типа в Государственном реестре согласно Правил сертификации.

4. Уполномоченная организация признает следующие иностранные сертификаты типа для выдачи решения о признании иностранного сертификата типа:

1) сертификат типа, выданный Федеральным авиационным управлением (FAA) США, если государством разработчика является Соединенные Штаты Америки, при соблюдении условия, что требования, в соответствии с которыми выдан сертификат типа, соответствуют нормам летной годности, указанным в пункте 2 Главы 12 настоящих Норм;

2) сертификат типа, выданный Европейским агентством по безопасности полетов (EASA) от имени государства, являющегося членом Европейского союза, и государства разработчика, при соблюдении условия, что требования, в соответствии с которыми выдан сертификат типа, соответствуют нормам летной годности, указанным в пункте 3 Главы 12 настоящих Норм;

3) сертификат типа, выданный Министерством гражданской авиации Канады (TCCA), если государством разработчика является Канада, при соблюдении условия, что требования, в соответствии с которыми выдан сертификат типа, соответствуют нормам летной годности, указанным в пункте 4 Главы 12 настоящих Норм;

4) сертификат типа, выданный Национальным агентством гражданской авиации Бразилии (ANAC), если государством разработчика является Бразилия, при соблюдении условия, что требования, в соответствии с которыми выдан сертификат типа, соответствуют нормам летной годности, указанным в пункте 5 Главы 12 настоящих Норм;

5) сертификат типа, выданный Федеральным агентством воздушного транспорта (Росавиация) РФ, если государством разработчика является Российская Федерация, при соблюдении условия, что требования, в соответствии с которыми выдан сертификат типа, соответствуют нормам летной годности, указанным в пункте 6 Главы 12 настоящих Норм;

6) сертификат типа, выданный Государственной авиационной администрацией Украины, если государством разработчика является Украина, при соблюдении условия, что требования, в соответствии с которыми выдан сертификат типа, соответствуют нормам летной годности, указанным в пункте 7 Главы 12 настоящих Норм.

5. Сертификационный базис иностранного сертификата типа, указанного в пункте 4 настоящей Главы, включает:

1) соответствующие нормы летной годности, указанных в главе 12 настоящих Норм, действовавшие на дату выдачи сертификата типа, а также последующие изменения к ним, разработанные держателем сертификата типа и утвержденные государством разработчика;

2) соответствующие требования по охране окружающей среды, установленные пунктами 6, 7 и 8 настоящего параграфа, соответственно.

6. Соответствующие требования к уровню шума, указанные в иностранном сертификате типа, соответствуют требованиям, установленным в Приложении 16, Том I к Конвенции о Международной гражданской авиации (далее — Конвенция).

7. Соответствующие требования по эмиссии в сертификате типа иностранных воздушных судов и двигателей соответствуют Приложению 16, Том II к Конвенции.

8. Соответствующие требования по эмиссии CO2 в сертификате типа иностранных воздушных судов и двигателей соответствуют Приложению 16, Том III к Конвенции.

9. Сертификат типа включает в себя:

1) типовую конструкцию ВС;

2) эксплуатационные ограничения;

3) карту данных к сертификату типа;

4) применимый сертификационный базис;

5) требования по охране окружающей среды, соблюдение которых подтверждено государством разработчика;

6) условия или ограничения, предписанные для компонента в применимых сертификационных спецификациях и требованиях по охране окружающей среды.

Кроме того, сертификат типа воздушного судна включает в себя сертификат типа по шуму.

10. Эксплуатант ВС получает от организации, ответственной за типовую конструкцию, один комплект полных указаний по поддержанию летной годности, подготовленных в соответствии с применимым сертификационным базисом, после поставки ВС либо выдачи первоначального сертификата летной годности на соответствующее ВС, в зависимости от того, какое из указанных событий наступит позднее.

Глава 4. Модификация и (или) ремонт

1. Настоящая глава устанавливает требования для утверждения выполнения модификаций и (или) ремонта типовой конструкции, разработанных в рамках иностранного сертификата типа, ранее признанного в соответствии с главой 3 настоящих Норм.

2. Модификация и (или) ремонт типовой конструкции подлежат утверждению в порядке, установленном Правилами сертификации типа, для обеспечения сохранения соответствия ВС применимым нормам летной годности, использованным при сертификации типа и указанным в Главе 3 настоящих Норм.

3. Выполнение любых модификаций и (или) ремонтов типовой конструкции ВС, сертификат типа которого признан в соответствии с параграфом 2 главы 3 настоящих Норм, подлежит согласованию с уполномоченной организацией при условии, что соответствующее изменение типовой конструкции утверждено:

1) уполномоченным органом государства разработчика либо организацией, ответственной за типовую конструкцию; или;

2) лицом, уполномоченным действовать от имени уполномоченного органа государства разработчика; или

3) сертифицированной организацией, ответственной за разработку модификации, которая одновременно является держателем сертификата типа либо дополнительного сертификата типа, в порядке, согласованном с уполномоченным органом государства разработчика.

4. Выполнение модификации и (или) ремонта типовой конструкции ВС без согласования с уполномоченной организацией влечет утрату действительности сертификата летной годности.

5. При первичной регистрации ВС в Государственном реестре индивидуальное согласование каждой модификации и (или) ремонта типовой конструкции, выполненных на импортируемом ВС, не требуется. Такие модификации и (или) ремонты принимаются посредством выдачи сертификата летной годности на соответствующее воздушное судно при условии, что:

1) модификация и (или) ремонт отражены в системе учета поддержания летной годности воздушного судна (учета по техническому обслуживанию ВС) на момент первоначальной выдачи сертификата летной годности; и

2) имеются документальные подтверждения соответствия выполненных модификаций и (или) ремонтов требованиям, установленным пунктом 3 настоящей главы.

6. Модификация и (или) ремонт типовой конструкции, охватываемые сервисным бюллетенем либо эквивалентным документом, выданным организацией, ответственной за типовую конструкцию, считаются согласованными с уполномоченной организацией при условии, что:

1) модификация и (или) ремонт утверждены уполномоченным органом государства разработчика, указанным в пункте 4 главы 3 настоящих Норм; и

2) имеются достаточные технические доказательства применимости сервисного бюллетеня организации, ответственной за типовую конструкцию либо эквивалентного документа, подтверждающие совместимость и взаимодействие изменения с существующей типовой конструкцией ВС; и

3) информация по поддержанию летной годности, относящаяся к изменениям типовой конструкции, доступна и включена в соответствующую программу технического обслуживания;

4) уполномоченная организация уведомлена о внесении изменения не позднее 30 календарных дней со дня оформления документа о выполнении модификации и (или) ремонта.

7. Выполнение ремонта осуществляется организацией по техническому обслуживанию, сертифицированной или признанной уполномоченной организацией в соответствии с Правилами сертификации и выдачи сертификата организации по техническому обслуживанию и ремонту авиационной техники гражданской авиации, утвержденными приказом исполняющего обязанности Министра по инвестициям и развитию Республики Казахстан от 24 февраля 2015 года № 197 (зарегистрирован в Реестре государственной регистрации нормативных правовых актов за № 11722) либо производственной организацией, надлежащим образом утвержденной уполномоченным органом государства разработчика и (или) государства изготовителя, в соответствии с инструкциями по монтажу, предоставленными организацией разработчика.

8. Ремонт типовой конструкции ВС включает все необходимые инструкции и ограничения. Эксплуатант получает указанные инструкции и ограничения от организации разработчика.

Глава 5. Сертификат летной годности

Параграф 1. Общие положения

1. В соответствии с пунктом 2 статьи 47 Закона сертификат летной годности выдается воздушным судам, зарегистрированным в Государственном реестре.

2. Сертификат летной годности выдается уполномоченной организацией на основании соответствия воздушного судна требованиям к конструированию, предусмотренным применимыми нормами летной годности.

3. ВС, в отношении которого выдан сертификат летной годности, эксплуатируется в соответствии с условиями такого сертификата и в пределах утвержденных эксплуатационных ограничений, указанных в руководстве по летной эксплуатации ВС.

4. Для выдачи сертификата летной годности уполномоченная организация осуществляет рассмотрение заявки, идентификацию конфигурации воздушного судна, рассмотрение эксплуатационной и технической документации, а также осмотр воздушного судна в соответствии:

1) с Правилами сертификации и выдачи сертификата летной годности гражданского воздушного судна Республики Казахстан, утвержденными приказом исполняющего обязанности Министра по инвестициям и развитию Республики Казахстан от 24 февраля 2015 года № 198 (зарегистрирован в Реестре государственной регистрации нормативных правовых актов за № 12073) (далее – Правила сертификации летной годности);

2) с Правилами сертификации в сфере легкой и сверхлегкой авиации, утвержденными приказом Министра по инвестициям и развитию Республики Казахстан от 19 июля 2017 года № 483 (зарегистрирован в Реестре государственной регистрации нормативных правовых актов за № 15633) (далее – Правила сертификации в сфере легкой и сверхлегкой авиации).

5. Эксплуатационная, техническая и иная документация, разрабатываемая, организацией, ответственной за типовую конструкцию (разработчиком), выполняется на языке государства разработчика и, при необходимости, на английском языке, либо на ином языке по согласованию между организацией, ответственной за типовую конструкцию, и эксплуатантом.

6. Аварийно-спасательные надписи, указатели, инструкции и иная информация, предназначенные для использования членами экипажа, пассажирами и аварийно-спасательными службами, выполняются на государственном языке Республики Казахстан и на английском языке. При необходимости допускается их дополнительное выполнение на русском языке и (или) с применением пиктограмм.

7. Изменения и (или) дополнения в сертификат летной годности вносятся уполномоченной организацией в соответствии с Правилами сертификации летной годности.

8. При смене собственника и (или) эксплуатанта воздушного судна:

1) при сохранении регистрации ВС в Государственном реестре сертификат летной годности сохраняет действие и передается вместе с ВС;

2) при исключении воздушного судна из Государственного реестра сертификат летной годности утрачивает силу (становится недействительным).

Параграф 2. Первичное получение сертификата летной годности

9. Оценка летной годности ВС включает документированную проверку записей и данных, подтверждающих, что ВС соответствует утвержденной типовой конструкции и находится в состоянии, пригодном для выполнения полетов, включая следующее:

1) сертификат типа ВС признан уполномоченной организацией в соответствии с главой 3 настоящих Норм;

2) воздушное судно зарегистрировано в Государственном реестре;

3) программа технического обслуживания ВС разработана для соответствующего ВС, утверждена и актуальна;

4) все модификации и (или) ремонты, выполненные на ВС, идентифицированы, задокументированы и соответствуют требованиям главы 4 настоящих Норм;

5) на ВС выполнены и учтены все применимые директивы по летной годности согласно Главе 2 настоящих Норм;

6) ВС оснащено действующим руководством по летной эксплуатации, соответствующим типу и модели, включая утвержденные эксплуатационные ограничения, обязательные таблички, дополнения и приложения, требуемые настоящими Нормами;

7) все работы по техническому обслуживанию, предусмотренные программой технического обслуживания, включая ограничения летной годности (ALI), сертификационноые требования к техническому обслуживанию (CMR) и плановые и специальные проверки, выполнены;

8) учетные данные о наработке ВС, двигателей, воздушных винтов и компонентов с ограниченным сроком службы (в часах, циклах и календарном времени) являются полными, непрерывными и подтверждают соблюдение установленных ресурсов, интервалов технического обслуживания и применимых ограничений летной годности;

9) все выявленные неисправности устранены либо, в соответствующих случаях, отложены надлежащим образом в соответствии с Приказом № 551.

10) отчет о массе и центровке воздушного судна вместе с перечнем оборудования соответствует текущей конфигурации ВС;

11) наличие пономерной документации подтверждающий историю ВС и записи о техническом обслуживании;

12) наличие учетных данных, подтверждающих происхождение новых или отремонтированных деталей и компонентов, установленных на ВС;

13) наличие учетных данных о предыдущих техническом обслуживании, ремонте и модификациях, позволяющих определить влияние выполненных работ на ограничения летной годности и необходимость дополнительных проверок, включаемых в программу технического обслуживания сверх проверок, предусмотренных производителем;

14) экспортные сертификаты летной годности ВС, при применимости;

15) если применимо наличие сертификата по шуму ВС и разрешения выданное уполномоченной организацией на использование радиопередающей аппаратуры;

16) если применимо линия передачи данных "воздух – земля" в режиме "S Mode" и система избирательного вызова "SELCAL" бортового ответчика перепрограммированы в соответствии с государственными и регистрационными опознавательными знаками;

17) аварийные приводные передатчики (ELT) перепрограммированы и зарегистрированы в системе КОСПАС-САРСАТ с учетом изменения регистрационных и опознавательных знаков, смены эксплуатанта, при применимости.

10. При осмотре воздушного судна в целях выдачи первичного сертификата летной годности уполномоченная организация проверяет соответствие воздушного судна следующим требованиям:

1) наличие опознавательной таблички ВС, а также соответствие указанных на ней идентификационных данных данным эксплуатационной и учетной документации, где применимо;

2) отсутствие видимых повреждений конструкции планера, включая фюзеляж, крыло, оперение, поверхности управления, шасси, двигатели и воздушные винты, которые могут повлиять на летную годность;

3) соответствие фактически выполненных модификаций и (или) ремонтов типовой конструкции утвержденной документации, а также их учет и выполнение в соответствии с требованиями главы 4 настоящих Норм;

4) наличие опознавательных табличек двигателей и воздушных винтов и соответствие указанных на них идентификационных данных данным их эксплуатационной и учетной документации;

5) соответствие серийных номеров установленных компонентов данным, содержащимся в записях о поддержании летной годности ВС;

6) соответствие фактической конфигурации воздушного судна утвержденной документации, включая конфигурацию интерьера, аварийно-спасательное оборудование, оборудование безопасности и обязательные таблички и маркировку;

7) отсутствие расхождений между фактическим состоянием ВС и результатами документированной оценки летной годности, проведенной в рамках рассмотрения учетных данных.

Параграф 3. Продление действия сертификата летной годности

11. При продлении срока действия сертификата летной годности уполномоченная организация осуществляет оценку статусов летной годности воздушного судна, подтверждаемых соответствующими учетными и эксплуатационными документами, включая:

1) учетные данные о наработке ВС, двигателей, воздушных винтов и компонентов с ограниченным сроком службы (в часах, циклах и календарном времени) являются полными, непрерывными и подтверждают соблюдение установленных ресурсов, интервалов технического обслуживания и применимых ограничений летной годности;

2) учетные данные, показывающие соблюдение всей применимой директивы по летной годности, выполнение которых регламентировано Главой 1 настоящих Норм;

3) отчет о массе и центровке ВС вместе с перечнем установленного оборудования соответствует текущей конфигурации ВС;

4) все задачи технического обслуживания, предусмотренные программой технического обслуживания, включая ограничения летной годности (ALI), сертификационные требования к техническому обслуживанию (CMR) и плановые и специальные проверки выполнены в полном объеме и в установленные сроки;

5) любые модификаций и (или) ремонты типовой конструкции воздушного судна соответствуют требованиям Главы 4 настоящих Норм.

Осмотр воздушного судна в целях продления срока действия сертификата летной годности проводится в соответствии с пунктом 10 настоящей главы.

Глава 6. Сертификат по шуму воздушного судна

1. В соответствии с пунктом 1 статьи 38 Закона настоящая глава устанавливает требования к выдаче сертификата по шуму ВС.

2. Выдача сертификата по шуму осуществляется в соответствии с Правилами сертификации летной годности для подтверждения соответствия ВС требованиям пунктов 4,5 и 6 главы 3 настоящих Норм.

При подтверждении соответствия и при условии удовлетворенности представленной доказательной базой, уполномоченная организация выдает документ, подтверждающий сертификацию по шуму – сертификат по шуму, который подлежит размещению на борту воздушного судна.

Сертификат по шуму выдается воздушному судну в соответствии с томом I Приложения 16 к Конвенции, которое считается отвечающим требованиям соответствующего стандарта по шуму.

3. Заявка на получение сертификата по шуму ВС подается один раз при регистрации воздушного судна. При изменении шумовых характеристик ВС, приводящего к изменению уровня шума или стандарта шума, требуется подача новой заявки.

4. Уполномоченная организация проверяет соответствие ВС утвержденной типовой конструкции и применимым требованиям по шуму, указанным в пункте 6 Главы 3 настоящих Норм, следующим образом:

1) сертификационный базис воздушного судна, указанный в пункте 4 Главы 3 настоящих Норм включает в себя соответствующие требования по шуму; и

2) дополнительные документы по сертификации по шуму содержат информацию, определенную в соответствии с применимыми требованиями по шуму, перечисленными в Приложении 16, Том I, Часть II к Конвенции.

5. При смене собственника или эксплуатанта ВС, при условии сохранения его регистрации в Государственном реестре, сертификат по шуму сохраняет свою действительность.

6. Действие сертификата по шуму воздушного судна приостанавливается или аннулируется уполномоченной организацией при утрате соответствия ВС применимым стандартам сертификации по шуму.

7. Действие сертификата по шуму прекращается при исключении ВС из Государственного реестра.

Глава 7. Приемлемость компонентов и материалов воздушных судов

1. Настоящей главой устанавливаются требования к приемке компонентов и материалов ВС, предназначенных для установки на ВС, имеющие сертификат летной годности, выданный в соответствии с настоящими Нормами.

Параграф 1. Выдача деталей и приборов для установки

2. В соответствии с пунктом 3 статьи 48 Закона при выполнении технического обслуживания и ремонта гражданских воздушных судов запрещается использование материалов, комплектующих изделий и запасных частей, не имеющих надлежащих идентификационных документов, включая бортовые журналы, карточки, этикетки, сертификат о допуске к эксплуатации либо их заверенные дубликаты, выданные производственной организацией или сертифицированной организацией по техническому обслуживанию.

3. Сертификат о допуске к эксплуатации компонента воздушного судна выдается по результатам выполнения технического обслуживания в соответствии с процедурами, установленными Сертификационными требованиями к организациям по техническому обслуживанию и ремонту авиационной техники, утвержденными приказом исполняющего обязанности Министра по инвестициям и развитию Республики Казахстан от 24 февраля 2015 года № 196 (зарегистрирован в Реестре государственной регистрации нормативных правовых актов за № 12045) (далее - Сертификационные требования к организациям по техническому обслуживанию и ремонту авиационной техники).

4. Компонент воздушного судна, изготовленный либо прошедший техническое обслуживание в установленном порядке, сопровождается соответствующими документами о выпуске, подтверждающими его приемлемость для установки и эксплуатации, выданными в соответствии с пунктом 2 настоящей главы.

Параграф 2. Статус пригодности и соответствия требованиям

5. Форма 1 CAC RK Form 1 или эквивалентные документы определяют статус летной годности и пригодности компонента ВС.

6. Организация, принимающая или устанавливающая компонент ВС, проверяет его соответствие утвержденным данным или установленному стандарту, включая требования к конструкции и модификациям, с использованием каталога деталей производителя и иных утвержденных источников информации, а также обеспечивает соблюдение применимых директив по летной годности и контроль деталей с ограниченным сроком службы.

Параграф 3. Компоненты и агрегаты воздушного судна

7. К компонентам и материалам ВС относятся детали, оборудование и материалы, устанавливаемые на ВС, его двигатель или воздушный винт, подлежащие идентификации и обеспечению прослеживаемости, которым присвоен номер детали держателем сертификата типа воздушного судна, двигателя, воздушного винта либо оборудования, за исключением деталей и материалов, отнесенных таким держателем сертификата типа к стандартным деталям или материалам.

8. Отнесение детали к стандартным деталям осуществляется организацией, ответственной за типовую конструкцию посредством разработки и выпуска руководства по стандартным деталям, принятого уполномоченным органом государства разработчика, либо посредством указания в каталоге деталей ссылки на соответствующую национальную или международную спецификацию.

Указанная спецификация не является авиационной спецификацией, применяется к конкретной детали и обеспечивает ее однозначную идентификацию и приемлемость для использования в составе типовой конструкции.

Параграф 4. Новые компоненты

9. Компонент ВС, изготовленный организацией, находящейся за пределами Республики Казахстан, сопровождается документом о выпуске, принятым уполномоченным органом соответствующего государства, который подтверждает соответствие изготовления компонента установленным требованиям и его приемлемость для установки на ВС.

10. Подтверждением изготовления компонента в установленном порядке является сертификат производства, сертификат изготовителя либо иной документ о выпуске, выданный или признанный уполномоченным органом соответствующего государства.

11. Документ о выпуске подлежит анализу уполномоченной организацией и не принимается в случае выявления несоответствия установленным стандартам Конвенции о международной гражданской авиации.

12. Перед установкой на воздушное судно деталей, изготовленных производителями, не являющимися производителями оригинального оборудования (далее – OEM), обеспечивается подтверждение соответствия таких деталей следующим требованиям:

1) соответствие нормам летной годности, эквивалентным требованиям, установленным для деталей производства OEM;

2) наличие указания на такие детали в утвержденной типовой конструкции либо в каталоге деталей производителя, либо наличие одобрения уполномоченного органа государства разработчика.

Параграф 5. Использованные компоненты

13. Компоненты, используемые сертифицированной организацией по техническому обслуживанию, сопровождаются формой 1 САС РК Form 1, оформленной в соответствии с Сертификационными требованиями к организациям по техническому обслуживанию и ремонту авиационной техники либо эквивалентным документом.

14. Использованные компоненты ВС, демонтированные с ВС, участвовавшего в авиационном происшествии или инциденте, допускаются к дальнейшему использованию при условии их сопровождения формой САС РК Form 1 либо эквивалентным документом, указанным в пункте 3 настоящей главы, а также специальным заданием на выполнение работ.

Специальное задание на выполнение работ содержит перечень дополнительных проверок, испытаний и иных мероприятий, выполняемых с учетом обстоятельств авиационного происшествия или инцидента.

При необходимости для выполнения указанного задания используется информация, предоставленная изготовителем соответствующего компонента либо организацией, разработавшей методы проверки и (или) ремонта. Ссылка на специальное задание указывается в разделе 12 формы САС РК Form 1 либо в соответствующем разделе эквивалентного документа.

Параграф 6. Материалы

15. Расходный материал применяется однократно при выполнении технического обслуживания, ремонта или производства авиационной техники и не подлежит повторному использованию, включая смазочные материалы, клеи, компаунды, лакокрасочные материалы, химические вещества и герметики.

Сырье используется для последующей обработки и изготовления из него составных частей воздушного судна, включая металлы, пластмассы, древесину, ткани и иные аналогичные материалы.

16. Сырье и расходные материалы принимаются при подтверждении их соответствия установленным спецификациям. Расходный материал и (или) его упаковка маркируются в соответствии с действующей спецификацией и, при необходимости, содержат указание номера партии. Все расходные материалы сопровождаются документацией, однозначно идентифицирующей конкретный материал и содержащей заявление о соответствии установленной спецификации, с указанием данных о производителе и поставщике.

При наличии особых условий, таких как требования к хранению, срок годности и прочее, соответствующая информация указывается в сопровождающей документации и (или) на упаковке материала. Применимая спецификация материала указывается в утвержденной документации производителя.

Параграф 7. Неутвержденные компоненты

17. Компоненты, не соответствующие требованиям пункта 4 настоящей Главы, считаются неутвержденными включая компоненты, ненадлежащим образом возвращенные в эксплуатацию по следующим основаниям:

1) компоненты, поставленные непосредственно пользователю субподрядчиком, не наделенным правом такой поставки организацией, ответственной за типовую конструкцию и государством-изготовителя;

2) компоненты, прошедшие техническое обслуживание и ремонта и одобренные для возврата в эксплуатацию лицом или организацией, не имеющими на это полномочий;

3) компоненты, техническое обслуживание и (или) ремонт которых выполнены с отклонением от требований применимой утвержденной документации и данных;

4) компоненты, выработавшие установленный ресурс, включая применимый срок годности.

Параграф 8. Отчет о неутвержденных компонентах

18. Лицо или организация, ответственные за поддержание летной годности воздушного судна, уведомляют организацию, ответственную за типовую конструкцию, уполномоченный орган государства разработчика и уполномоченную организацию о всех выявленных либо полученных сведениях о предполагаемых неутвержденных компонентах путем направления отчета не позднее 10 календарных дней со дня их обнаружения.

19. Отчет включает следующую информацию:

1) наименование компонента и источник его получения;

2) заводской (серийный) номер компонента;

3) отличительные признаки компонента, включая особенности цвета, маркировки, размеров и иных характеристик, позволяющие идентифицировать его как неутвержденный и отличающие от оригинального компонента;

4) сведения о сопроводительной документации, представленной в отношении данного компонента.

20. Компонент, признанный подозрительным, вместе со всей сопроводительной документацией подлежит незамедлительному изъятию из обращения и помещается в карантин до установления подлинности и приемлемости такого компонента либо определение дальнейших мер в отношении него.

21. Лицо или организация, ответственные за поддержание летной годности воздушных судов, обеспечивают обмен информацией с организацией, ответственной за типовую конструкцию, уполномоченным органом государства разработчика и уполномоченной организацией при предоставлении и получении данных о неутвержденных компонентах в целях предотвращения их установки на ВС либо дальнейшего распространения.

Параграф 9. Утилизация невосстанавливаемых компонентов

22. Компоненты и материалы воздушных судов следующих категорий подлежат списанию и утилизации в контролируемом порядке, исключающем возможность их возврата в эксплуатацию:

1) компоненты с неремонтопригодными дефектами, независимо от того, выявляются ли такие дефекты визуально либо с применением специальных средств контроля;

2) компоненты, не соответствующие требованиям спецификаций, установленным утвержденной типовой конструкцией, и не подлежащие приведению в соответствие с действующими к ним требованиям;

3) компоненты и материалы, в отношении которых дальнейшая обработка или восстановление не позволяет обеспечить их приемлемость для сертификации в рамках утвержденной системы;

4) компоненты, подвергшиеся недопустимым изменениям типовой конструкции или необратимой доработке;

5) компоненты с ограниченным сроком службы, выработавшие или превысившие установленный ресурс или срок службы, или отсутствуют полные учетные данные;

6) компоненты, которые невозможно вернуть в состояние, пригодное к полетам, из-за воздействия чрезмерных нагрузок или нагрева; и

7) основные элементы конструкции, демонтированные с воздушного судна с большим числом циклов эксплуатации, в отношении которых невозможно подтверждение соответствия путем выполнения обязательных требований, применимых к воздушным судам с признаками старения.

23. Непригодные компоненты отделяются от пригодных к эксплуатации компонентов и при утилизации приводятся в состояние, исключающее их восстановление или повторное использование, посредством физической деформации либо нанесения четкой и несмываемой маркировки.

24. Компоненты, предназначенные к утилизации и передаваемые для законного использования, не связанного с выполнением полетов, включая учебные цели, научно-исследовательские и опытно-конструкторские работы либо применение вне авиации, физическому разрушению не подлежат.

На такие компоненты наносится постоянная маркировка, указывающая на их непригодность к эксплуатации.

В случаях, когда нанесение указанной маркировки невозможно, первоначальное обозначение либо заводская идентификационная табличка удаляется, при этом обеспечивается ведение документированного учета передачи и дальнейшего использования таких компонентов.

Глава 8. Экспортный сертификат летной годности

1. В соответствии с пунктом 12 статьи 47 Закона при экспорте гражданского воздушного судна, подлежащего исключению из Государственного реестра, уполномоченная организация выдает экспортный сертификат летной годности.

2. Экспортный сертификат летной годности не является действительным для цели выполнения полетов и служит подтверждением положительных результатов последней оценки летной годности ВС и не подтверждает соответствие требованиям летной годности государства-импортера.

3. Выдача экспортного сертификата летной годности осуществляется при наличии надлежащим образом оформленной заявки и документальных подтверждении соответствия ВС утвержденной типовой конструкции, указанной в карте данных сертификата типа, признанной уполномоченной организацией.

Подтверждение соответствия включает:

1) соответствие конфигурации ВС всем выполненным утвержденным изменениям типовой конструкции, включая изменения по дополнительным сертификатам типа (STC) и иные изменения, принятые уполномоченной организацией;

2) утверждение и выполнение ремонтов в соответствии с настоящими Нормами;

3) соответствие установленных компонентов, деталей, оборудования и материалов утвержденным проектным данным и установленным процедурам установки;

4) наличие в руководстве по летной эксплуатации, включая временные изменения, всех изменений и дополнений;

5) соответствие ВС дополнительным требованиям летной годности для эксплуатации, установленным уполномоченной организацией;

6) выполнение и учет всех применимых директив по летной годности и информации по поддержанию летной годности, изданных либо предписанных уполномоченной организацией.

4. Соответствие ВС применимым указаниям по поддержанию летной годности (ICA) подтверждается документально, включая:

1) полноту, достоверность и соответствие записей по техническому обслуживанию;

2) соответствие утвержденной программе технического обслуживания;

3) наличие, полноту и приемлемость указаний по поддержанию летной годности;

4) соблюдение обязательных требований по техническому обслуживанию, установленных сертификатом типа, включая ограничения летной годности и сертификационные требования к техническому обслуживанию и ремонту;

5) выполнение модификаций и инспекций, признанных обязательными;

6) соблюдение установленных ресурсных ограничений компонентов и деталей с ограниченным сроком службы;

7) соответствие данных по массе и центровке, включая результаты перевзвешивания (при применимости) и (или) применение системы учета изменений массы и центровки;

8) наличие статуса о состоянии модификаций и ремонтов;

9) наличие статуса о выполнении применимых директив летной годности;

10) наличие статуса о текущем состоянии компонентов и деталей с ограниченным ресурсом.

5. Осмотр ВС в целях выдачи экспортного сертификата летной годности проводится при обеспечении его готовности к осмотру, включая доступ к элементам конструкции, системам и оборудованию, а также очистку ВС и силовой установки в объеме, необходимом для проведения осмотра.

Осмотр подтверждает общее состояние летной годности ВС, соответствие учетных данных и технической документации утвержденной типовой конструкции, выполнение всех обязательных инспекций и испытаний, а также отсутствие неутвержденных изменений типовой конструкции.

В ходе осмотра подтверждается, что:

1) ВС оснащено оборудованием в соответствии с руководством по летной эксплуатации;

2) ВС находится в состоянии, обеспечивающем безопасную эксплуатацию, и не имеет очевидных дефектов;

3) все надписи, таблички и маркировка, предусмотренные утвержденной типовой конструкцией и настоящими Нормами, присутствуют;

4) неустраненные повреждения находятся в пределах, допустимых, с учетом применимой утвержденной ремонтной документации;

5) изменения типовой конструкции соответствуют утвержденным данным;

6) ремонты выполнены в соответствии с утвержденными данными;

7) выполнены и учтены все применимые директивы по летной годности и обязательные информаций по поддержанию летной годности.

6. При наличии договоренности между государством-экспортером и государством-импортером (в рамках двустороннего соглашения либо иным согласованным способом) о подтверждении экспортным сертификатом летной годности соответствия требованиям государства-импортера, а не требованиям государства-экспортера, государства-экспортера осуществляет взаимодействие с государством-импортера для уточнения и учета специальных требований, установленных государством-импортером.

При этом невыполненные требования государства-импортера указываются в экспортном сертификате летной годности в качестве исключений либо подлежат выполнению в качестве условия его принятия государством-импортером.

Глава 9. Разрешение на выполнение специального полета

1. Настоящая глава определяет требования для выдачи разрешений на специальные полеты и утверждения условий полетов, а также регулирует права и обязанности заявителей, владельцев разрешений и утвержденных условий специального полета.

2. В соответствии с пунктом 8-1 статьи 47 Закона, разрешение на выполнение специального полета выдается воздушному судну, зарегистрированному в Государственном реестре гражданских воздушных судов Республики Казахстан, за исключением случаев, предусмотренных статьей 44 Закона, при отсутствии действующего сертификата летной годности или несоответствии требованиям для его выдачи, если по оценке эксплуатанта и уполномоченной организации воздушное судно способно безопасно выполнять полеты при установленных условиях и в следующих целях:

1) облет после производства новых воздушных судов;

2) облет после технического обслуживания и (или) ремонта, модификации в соответствии с эксплуатационной (ремонтной) документацией либо облет с целью подтверждения технических характеристик;

3) доставка, эвакуация воздушного судна из зоны надвигающейся опасности либо в случаях форс-мажорных обстоятельств или экспорт воздушного судна;

4) полет воздушного судна для оценки заказчиком или уполномоченной организации с целью демонстрации соответствия применимым требованиям летной годности или сертификационным спецификациям;

5) выставки и авиашоу;

6) полет воздушного судна к месту выполнения технического обслуживания, хранения, ремонта или к месту текущего базирования;

7) полет воздушного судна с максимальной сертифицированной взлетной массой для полетов за пределами безопасного расстояния полета над водой или над землей в зонах, не имеющих соответствующих условий для посадки или соответствующего количества топлива;

8) достижение рекордов, участие в авиационных соревнованиях и аналогичные соревнования;

9) деятельность воздушных судов или типов воздушных судов на территории Республики Казахстан, для которых сертификат летной годности или другой аналогичный документ не требуется в соответствии с законодательством Республики Казахстан.

3. Уполномоченной организацией устанавливается следующие условия специального полета:

1) конфигурация воздушного судна;

2) любые условия или ограничения, необходимые для безопасной эксплуатации воздушного судна, включая:

условия или ограничения, наложенные на маршрут(ы) или воздушное пространство, или на то и другое, требуемые для полета(ов);

условия или ограничения, налагаемые на летный экипаж при управлении воздушным судном;

ограничения по перевозке лиц, не являющихся членами летного экипажа;

эксплуатационные ограничения, особые процедуры или технические условия, обязательные к соблюдению;

конкретную программу летных испытаний (при необходимости);

меры по поддержанию летной годности, включая инструкции по техническому обслуживанию и режим их выполнения;

3) обоснование способности воздушного судна выполнять безопасный полет в условиях и с ограничениями, указанными в подпункте 2) настоящего пункта;

4) метод управления конфигурацией воздушного судна для поддержания установленных условий.

4. Условия специального полета, связанные с безопасностью типовой конструкции ВС, устанавливаются уполномоченной организацией на основании информации от государства разработчика или организации разработчика, утвержденной этим органом, при следующих обстоятельствах:

1) ВС не соответствует утвержденной конструкции;

2) ВС не соответствует ограничением летной годности, требованием сертификации по техническому обслуживанию или директиве по летной годности;

3) предполагаемый(е) полет(ы) выходит(ят) за пределы утвержденного диапазона в соответствии с руководством по летной эксплуатации.

5. В разрешении на выполнение специального полета (специальный сертификат летной годности) уполномоченная организация указывает цель (цели), а также утвержденные условия и ограничения.

6. Изменение, влияющее на содержание разрешения на выполнение специального полета, требует выдачи нового разрешения на специальный полет.

Глава 10. Идентификационные данные авиационной техники

1. Идентификационные данные авиационной техники являются обязательным средством установления ее индивидуальной идентификации и подтверждения принадлежности к утвержденной типовой конструкции (type design).

2. Идентификационные данные размещаются на авиационной технике в доступном месте, защищенном от повреждения, утраты или отсоединения при нормальной эксплуатации.

3. Идентификационные данные наносятся методом постоянного травления, гравировки или штамповки непосредственно на изделие либо на надежно закрепленную на нем табличку.

4. За исключением случая, предусмотренного пунктом 5 настоящей главы, запрещается без письменного разрешения уполномоченной организации:

1) снимать или заменять идентификационные данные авиационной техники, в том числе в случае их утраты, кражи либо повреждения;

2) устанавливать на авиационную технику табличку с идентификационными данными, ранее установленную на другой авиационной технике;

3) вносить изменения в сведения, содержащиеся в идентификационных данных авиационной техники.

Для получения разрешения подается письменное заявление в уполномоченную организацию с приложением документов, подтверждающих идентичность авиационной техники и соответствие утвержденной типовой конструкции. Работы по снятию, замене или внесению изменений должны быть завершены до выполнения следующего полета воздушного судна.

5. Снятие идентификационных данных без разрешения допускается исключительно в целях выполнения технического обслуживания, ремонта либо модификации на авиационной технике в соответствии с установленными процедурами эксплуатационной технической или ремонтной документации производителя авиационной техники. После завершения работ идентификационные данные подлежат немедленному возвращению на штатное место до начала эксплуатации воздушного судна.

6. Идентификационные данные авиационных двигателей, модулей двигателей, воздушных винтов фиксированного шага, лопастей и ступиц содержат:

1) наименование изготовителя (юридическое наименование);

2) обозначение модели в соответствии с сертификатом типа (Type Certificate);

3) номер сертификата типа;

4) серийный номер;

5) для двигателя — установленную изготовителем номинальную мощность или тягу.

7. Идентификационные данные компонентов с установленным ограничением ресурса (life-limited components) содержат номер детали (P/N) и серийный номер (S/N).

8. Идентификационные данные приборов и частей содержат наименование или товарный знак изготовителя, номер одобрения изготовителя и номер детали. Дополнительно указываются адрес, дата изготовления и номер стандарта.

9. Для малогабаритных изделий, на которые невозможно нанести маркировку, данные указываются на их упаковке или в сертификате соответствия.";

действующую главу 2 переименовать на главу 11 следующего содержания:

"Глава 11. Нормы летной годности, установленные в Республике Казахстан";

в главе 11:

дополнить разделом 1 следующего содержания:

"Раздел 1. Общие требования";

дополнить пунктами 1, 2, 3, 4, 5 и 6 следующего содержания:

"1. Нормы летной годности устанавливаются в целях обеспечения безопасности конструкции, изготовления, эксплуатации и технического обслуживания гражданских воздушных судов, включая воздушные суда, изготовленные в Республике Казахстан, их компонентов, систем и оборудования.

2. Конструкция гражданского воздушного судна, включая планер, силовую установку, элементы управления, системы и оборудование, должно соответствовать требованиям прочности, устойчивости, управляемости и надежности при эксплуатации в установленных условиях.

3. Гражданское воздушное судно, в том числе произведенное на территории Республики Казахстан, эксплуатируется в пределах утвержденной типовой конструкции с учетом зарегистрированных изменений и утвержденных модификаций.

4. Конструкция воздушного судна обеспечивает устойчивость к воздействиям факторов внешней среды, включая температурные перепады, атмосферное давление, осадки, ветровую нагрузку и турбулентность, без ухудшения характеристик, влияющих на безопасность полетов.

5. Системы и оборудование функционируют в заявленном режиме, соответствуют назначению, обеспечивают безопасную эксплуатацию и не представляют угрозу для летного экипажа, пассажиров и третьих лиц.

6. Отказоустойчивость конструкции воздушного судна обеспечивается за счет технических решений, предусматривающих независимость ключевых систем, их резервирование, защиту от распространения отказов, а также возможность безопасного завершения полета при возникновении неисправностей.

наименование главы 3 заменить на раздел 2 следующего содержания:

"Раздел 2. Требования к Руководству по летной эксплуатации ВС";

пункт 28 главы 11 изложить в следующей редакции:

"28. Обеспечивается предоставление руководства по летной эксплуатации. В руководстве четко и ясно указывается, к какому конкретному ВС или серии ВС оно относится и включает в себя:

1) эксплуатационные ограничения: ограничения нагрузок, ограничения воздушной скорости, ограничения, устанавливаемые для силовой установки, ограничения, устанавливаемые для оборудования и систем, различные ограничения для безопасной эксплуатации ВС, ограничения, устанавливаемые для летного экипажа, ограничения времени полета после отказа системы или двигателя;

2) эксплуатационная информация и процедуры: разрешенные виды полетов, данные о нагружении (загрузка), правила эксплуатации, сведения о пилотажных характеристиках, наименее опасное место размещения бомбы;

3) информация о летно-технических характеристиках;

4) маркировка и пояснительные надписи или инструкции в целях предоставления наземному персоналу информации.";

наименование глав 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10 заменить на разделы 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 следующего содержания:

"Раздел 3. Летные особенности Воздушного судна

Раздел 4. Нагрузки на конструкцию ВС

Раздел 5. Конструкции ВС

Раздел 6. Системы ВС

Раздел 7. Шасси

Раздел 8. Использования кислорода на ВС

Раздел 9. Аварийно–спасательные средства и аварийные выходы";

главу 11 дополнить пунктом 467-1 следующего содержания:

"467-1. С 1 января 2025 года воздушные суда с максимальной сертифицированной взлетной массой более 27 000 килограммов, индивидуальный сертификат летной годности которых впервые выдан 1 января 2024 года или после этой даты, оснащаются средствами, обеспечивающими автоматическую (автономную) передачу не реже одного раза в минуту информации о местоположении воздушного судна в случае возникновения аварийной ситуации (бедствия), позволяющей эксплуатанту определять его местонахождение.";

пункт 523 главы 11 исключить;

наименование глав 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19 и 20 заменить на разделы 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18 и 19 следующего содержания:

"Раздел 10. Двигатель

Раздел 11. Газотурбинный двигатель

Раздел 12. Воздушный винт

Раздел 13. Система защиты ВС

Раздел 14. Вспомогательные силовые установки

Раздел 15. Оборудования и компоненты

Раздел 16. Электрические системы

Раздел 17. Навигационное оборудование

Раздел 18. Радионавигационное оборудование

Раздел 19. Топливная и масляная система";

дополнить главой 12 следующего содержания:

"Глава 12. Нормы летной годности, установленными иностранными государствами и принятые в Республике Казахстан

1. В настоящей Главе предусмотрены нормы летной годности, установленные иностранными государствами и принятые в Республике Казахстан.

2. Нормы летной годности, установленные нормативными актами Федеральной авиационной администрации Соединенных Штатов Америки и принятые в Республике Казахстан:

1) Часть 23 Нормы летной годности: Самолеты нормальной категории

2) Часть 25 Нормы летной годности: Самолеты транспортной категории

3) Часть 27 Нормы летной годности: Винтокрылые аппараты нормальной категории

4) Часть 29 Нормы летной годности: Винтокрылые аппараты транспортной категории

5) Часть 31 Нормы летной годности: Пилотируемые свободные аэростаты

6) Часть 33 Нормы летной годности: Авиационные двигатели

7) Часть 34 Требования к выбросу топлива через вентиляцию и выбросам выхлопных газов для самолетов с турбинными двигателями

8) Часть 35 Нормы летной годности: Воздушные винты

9) Часть 36 Нормы по шуму.

3. Нормы летной годности, установленные нормативными актами Европейского Союза, включая сертификационные спецификации EASA и принятые в Республике Казахстан:

1) CS-22 (Планеры и мотопланеры)

2) CS-23 (обычные, многоцелевые, акробатические и местные самолеты)

3) CS-25 (большие самолеты)

4) CS-27 (малые винтокрылые аппараты)

5) CS-29 (большие винтокрылые аппараты)

6) CS-31 (ЭВ (газовые аэростаты)

7) CS-31 НВ (тепловые воздушные шары)

8) CS-31 TGB (привязные газовые аэростаты)

9) CS-34 (эмиссия авиационных двигателей)

10) CS-36 (авиационный шум)

11) CS-E (двигатели)

12) CS-LSA (легкие спортивные самолеты)

13) CS-P (воздушные винты)

14) CS-VLA (очень легкие самолеты)

15) CS-VLR (очень легкие винтокрылые аппараты).

4. Нормы летной годности, установленные в Канадских авиационных правилах и принятые в Республике Казахстан:

1) Глава 516 – Эмиссия воздушных судов

2) Глава 522 – Планеры и мотопланеры

3) Глава 523 – Сверхлегкие самолеты (VLA)

4) Глава 523 – Самолеты нормальной категории

5) Глава 525 – Самолеты транспортной категории

6) Глава 527 – Винтокрылые аппараты нормальной категории

7) Глава 529 – Винтокрылые аппараты транспортной категории

8) Глава 531 – Пилотируемые свободные аэростаты

9) Глава 533 – Авиационные двигатели

10) Глава 535 – Воздушные винты

11) Глава 537 – Приборы и детали

12) Глава 541 – Дирижабли

13) Глава 549 – Воздушные суда любительской постройки.

5. Нормы летной годности, установленные в Бразильских авиационных правилах и принятые в Республике Казахстан:

1) RBAC 23 Требования летной годности: Самолеты нормальной категории

2) RBAC 25 Требования летной годности: самолеты транспортной категории

3) RBAC 27 Требования летной годности: винтокрылые самолеты нормальной категории

4) RBAC 29 Требования летной годности: винтокрылые самолеты транспортной категории

5) RBAC 31 Требования летной годности: пилотируемые свободные аэростаты

6) RBAC 33 Требования летной годности: авиационные двигатели

7) RBAC 34 Требования к сбросу топлива и выбросам двигателей воздушных судов

8) RBAC 35 Требования летной годности: воздушные винты

9) RBAC 36 Требования к шуму воздушных судов.

6. Нормы летной годности, установленные нормативными актами Российской Федерации и принятые в Республике Казахстан:

1) Авиационные правила. Часть 23. Нормы летной годности для гражданских легких воздушных судов (Российская Федерация)

2) Авиационные правила. Часть 25. Нормы летной годности для воздушных судов транспортной категории (Российская Федерация)

3) Авиационные правила. Часть 27. Нормы летной годности для винтокрылых аппаратов нормальной категории (Российская Федерация)

4) Авиационные правила. Часть 29. Требования к летной годности винтокрылых аппаратов транспортной категории (Российская Федерация)

5) Авиационные правила. Часть 31. Требования к летной годности пилотируемых свободных аэростатов (Российская Федерация)

6) Авиационные правила. Часть OLS. Требования к летной годности сверхлегких воздушных судов (Российская Федерация)

7) Авиационные правила. Часть 33. Требования к летной годности авиационных двигателей (Российская Федерация)

8) Авиационные правила. Часть VD. Требования к летной годности вспомогательных двигателей воздушных судов (Российская Федерация)

9) Авиационные правила. Часть 34. Охрана окружающей среды. Эмиссия загрязняющих веществ авиационными двигателями. Нормы и испытания (Российская Федерация)

10) Авиационные правила. Часть 35. Требования к летной годности воздушных винтов воздушных судов (Российская Федерация)

11) Авиационные правила. Часть 36. Сертификация воздушных судов по шуму на местности (Российская Федерация).

7. Нормы летной годности, установленные нормативными правовыми актами Украины, принимаются в Республике Казахстан.

глава 21 заменить на главу 13 следующего содержания:

"Глава 13. Нормы летной годности и минимально летно-технические требованиям к беспилотным авиационным системам

1. Настоящая глава распространяется на беспилотное воздушное судно и его компоненты в составе беспилотной авиационной системы, определяет минимально летно-технические требования к беспилотным авиационным системам с максимальной взлетной массой до 750 кг для выдачи сертификата соответствия беспилотной авиационной системы и нормы летной годности необходимые для выдачи сертификата летной годности беспилотной авиационной системы.

2. Минимальные летно-технические требования к беспилотным авиационным системам с беспилотным воздушным судном с максимальной взлетной массой до 750 кг, требуемые для выдачи сертификата соответствия определены в приложении 1 к настоящим нормам летной годности.

3. Нормы летной годности беспилотных авиационных систем с беспилотным воздушным судном с максимальной взлетной массой от 750 кг определены в приложении 2 к настоящим нормам летной годности.";

дополнить главой 14 следующего содержания:

"Глава 14. Требования к летной годности к экземпляру гражданского воздушного судна

1. Настоящая глава распространяется на экземпляры гражданского воздушного судна (далее – ЭГВС), не имеющий утвержденной типовой конструкции с максимальной взлетной массы не более 3175 кг, которые подлежат государственной регистрации в Государственном реестре.

2. Настоящие требования не отменяют действие документов, допускающих ЭГВС к полетам в гражданской авиации и выданных до даты введения в действие настоящих Норм.

Параграф 1. Общие технические требования к ЭГВС (за исключением ЭГВС аэростат)

Настоящие требования применяются к ЭГВС независимо от типа несущих поверхностей (жесткие или гибкие), а также независимо от способа управления – с использованием традиционных рулевых поверхностей или альтернативных методов.

4. Для ЭГВС допускаются только не акробатические полеты, которые включают:

1) маневры, необходимые для выполнения нормального полета;

2) сваливание;

3) крутые развороты с углом крена не более 60 градусов.

5. В настоящие требования включены специальные требования, которые распространяется на ЭГВС, с учетом особенностей их конструкции, при соблюдении следующих характеристик:

1) максимальная взлетная масса 3175 кг;

2) посадочная и взлетная дистанции не более 300 метров;

3) скорость сваливания не более 113 км/ч.

6. Устанавливаются диапазоны массы и центровки, в пределах которых обеспечивается безопасная эксплуатация ЭГВС.

7. ЭГВС должен сохранять управляемость и маневренность в следующих режимах полета:

1) взлет при максимальной взлетной мощности;

2) набор высоты;

3) горизонтальный полета;

4) снижение;

5) посадка с неработающим выключенным двигателем; а также

6) полет при внезапном отказе двигателя.

8. Соответствие требованиям к летным характеристикам подтверждается путем проведения испытаний ЭГВС в объеме, установленном Правилами сертификации в сфере легкой и сверхлегкой авиации, либо посредством анализов и расчетов, основанных на результатах испытаний, проведенных в ожидаемых условиях эксплуатации и в пределах установленных ограничений.

9. Требования к прочности определяются на основе эксплуатационных нагрузок (максимально возможных в условиях эксплуатации) и расчетных нагрузок, представляющих собой эксплуатационные нагрузки, умноженные на установленные коэффициенты запаса прочности.

10. При отсутствии специальных указаний, нагрузки, возникающие в полете или на земле, уравновешиваются инерционными силами всех частей ЭГВС. Распределение таких нагрузок допускается в виде приближенных расчетов с применением запаса либо в виде значений, отражающих фактические условия эксплуатации.

11. Конструкция ЭГВС должна обеспечивать восприятие эксплуатационных нагрузок без возникновения опасных остаточных деформаций. Деформации, возникающие в пределах эксплуатационных нагрузок, не должны влиять на безопасность полета, в частности на функционирование системы управления.

12. Конструкция обеспечивает выдерживание расчетных нагрузок без разрушения в течение не менее трех секунд.

13. Прочность элементов конструкции, имеющих ключевое значение для безопасности, при невозможности ее точной оценки расчетом, обеспечивается применением соответствующих коэффициентов запаса прочности, методов эксплуатации и ограничений, основанных на ожидаемых условиях эксплуатации.

14. Применяемая технология производства обеспечивает надежность, качество изготовления конструкции, а также сохранение ее прочностных характеристик в условиях реальной эксплуатации.

15. Конструкция должна предусматривать возможность проведения проверки и осмотра (включая элементы конструкции и системы управления), а также детального исследования, ремонта и замены составных частей, подлежащих техническому обслуживанию, регулировке, смазке и уходу, с целью обеспечения их надлежащей установки и функционирования.

16. Установка управляемых поверхностей должна быть выполнена с исключением вероятности контакта между отдельными поверхностями либо их креплениями.

17. Все системы управления управляемыми поверхностями функционируют стабильно, обеспечивая необходимую плавность и легкость работы.

18. Конструктивное исполнение ЭГВС предусматривает возможность безопасной посадки на поверхность с невысоким травяным покрытием.

19. Кабина и установленное в ней оборудование должно позволять пилоту выполнять обязанности без чрезмерного напряжения внимания и усталости.

20. Каждая силовая установка изготавливается, собирается и устанавливается таким образом, чтобы:

1) обеспечивалась безопасная эксплуатация;

2) обеспечивался доступ для выполнения необходимых осмотров и технического обслуживания.

21. Со стороны разработчика и (или) изготовителя подтверждается, что каждая комбинация двигателя, выхлопной системы и воздушного винта демонстрирует надежную и удовлетворительную работу в ожидаемых условиях эксплуатации и в пределах установленных ограничений.

22. При отсутствии сертификата типа на двигатель его сертификация осуществляется в составе ЭГВС в соответствии с требованиями, установленными Правилами сертификации в сфере легкой и сверхлегкой авиации.

23. Каждый вид оборудования изготавливается, собирается и устанавливается таким образом, чтобы:

1) обеспечивалась безопасная эксплуатация в условиях внешних воздействий, характерных для ЭГВС в полете и на земле, включая ситуации возможного отказа;

2) обеспечивался доступ для проведения осмотров и технического обслуживания.

24. Устанавливаются ожидаемые условия эксплуатации и эксплуатационные ограничения, включая: предельные значения воздушной скорости, маневренной скорости, скорости полета с выпущенными закрылками и шасси, максимальный взлетный вес, предельные центровки, масса пустого воздушного судна, а также иные параметры и сведения, необходимые для безопасной эксплуатации.

25. Пригодность и долговечность материалов, использованных для воздушных винтов:

1) обосновываются опытным путем или подтверждаются результатами испытаний;

2) соответствуют спецификациям, обеспечивающим прочность и иные характеристики, учитываемые в расчетных данных.

26. Расчет и конструкция воздушного винта обеспечивают минимизацию вероятности возникновения опасного состояния в период между ремонтами.

27. При отсутствии сертификата типа на воздушный винт его сертификация осуществляется в составе ЭГВС в соответствии с требованиями, установленными Правилами сертификации.

28. Эти особенности конструкции учитываются при формировании программы испытаний и подтверждении соответствия.

29. На ЭГВС наносятся государственные, регистрационные опознавательные и дополнительные знаки в соответствии с требованиями Правил нанесения государственных, регистрационных опознавательных и дополнительных знаков на гражданские и экспериментальные воздушные суда, утвержденных Приказом исполняющего обязанности Министра транспорта и коммуникаций Республики Казахстан от 26 октября 2010 года № 477 (зарегистрирован в Реестре государственной регистрации нормативных правовых актов за № 6649) (далее – Правила нанесения).

Параграф 2. Общие технические требования к ЭГВС аэростат

30. Настоящие технические требования к ЭГВС аэростат устанавливают минимальные требования к летной годности экземпляров аэростатов и применяются к ЭГВС аэростат с объемом оболочки не более 3500 м², массой незагруженного аэростата не более 450 килограммов, а также к дирижаблям (нежестким, близким к статически равновесным) с объемом оболочки не более 4000 м³.

31. Летные характеристики подтверждаются и обеспечиваются на предъявляемом ЭГВС аэростат с учетом отклонений масс (включая "скачки" масс), массы полезного груза и массы пустого ЭГВС аэростат посредством:

1) проведения испытаний ЭГВС аэростат;

2) анализа и расчетов, основанных на результатах испытаний в ожидаемых условиях эксплуатации (далее – ОУЭ) и в пределах установленных ограничений.

32. При полной загрузке (с допуском +5%) ЭГВС аэростат поднимается на высоту не менее 92 метра в течение первой минуты после начала подъема при всех заявленных ОУЭ.

33. Руководство по летной эксплуатации ЭГВС аэростат определяет порядок действий в особых ситуациях, включая неуправляемое снижение из-за отказа нагревателя, системы подачи топлива, системы измерения количества топлива, системы парашютного клапана, прогара оболочки и других подобных случаев.

34. ЭГВС аэростат обладает управляемостью и маневренностью, обеспечивающими безопасность во время подъема, набора высоты, спуска и посадки, а также не требует исключительных навыков пилотирования.

35. ЭГВС аэростат обладает возможностью плавного изменения скорости набора высоты и снижения от нуля до максимального значения.

36. Для каждого ЭГВС аэростат устанавливаются предельные скорости набора высоты и снижения.

37. Требования к прочности определяются на основе эксплуатационных нагрузок (максимальных нагрузок, возможных в эксплуатации) и расчетных нагрузок, получаемых путем умножения эксплуатационных нагрузок на установленные коэффициенты запаса прочности.

38. Пригодность каждой детали или части конструкции, имеющих значение для обеспечения безопасности, подтверждается расчетными методами или испытаниями.

39. Каждый вид установленного оборудования изготавливается, собирается и устанавливается таким образом, чтобы:

1) обеспечивалась безопасная эксплуатация в условиях внешних воздействий, возникающих в процессе эксплуатации в полете и на земле (в том числе при возможном отказе);

2) обеспечивался доступ для осмотров и технического обслуживания.

40. Эксплуатационные ограничения и информация, необходимые для безопасной эксплуатации, устанавливаются разработчиком и (или) изготовителем:

1) ожидаемые условия эксплуатации;

2) эксплуатационные ограничения, включая максимальную массу, массу пустого ЭГВС аэростат, массу полезного груза;

3) последовательность операций в нормальных и особых ситуациях, а также скорость набора высоты;

4) допустимая предельная вертикальная скорость при наборе высоты и/или снижении;

5) необходимая конфигурация, отражающая особенности эксплуатационных характеристик аэростата;

6) ограничения на хранение и транспортировку заправленных газовых баллонов в нерабочем положении;

7) указания по пространственной ориентации заправленного газового баллона в процессе эксплуатации, транспортировки и хранения.

Указанная информация доводится до сведения пилота в виде Руководства по летной эксплуатации ЭГВС аэростат либо плаката на борту ЭГВС аэростат, хорошо различимого для пилота.

41. На дирижабли дополнительно распространяются требования к летной годности, изложенные в параграфе 1 настоящей главы, в части силовой установки, системы управления, конструкции кабины и бортового оборудования.

42. На ЭГВС аэростат наносятся государственные, регистрационные опознавательные и дополнительные знаки в соответствии с требованиями Правил нанесения.".

2. Комитету гражданской авиации Министерства транспорта Республики Казахстан в установленном законодательством порядке обеспечить:

1) государственную регистрацию настоящего приказа в Министерстве юстиции Республики Казахстан;

2) размещение настоящего приказа на интернет–ресурсе Министерства транспорта Республики Казахстан.

3. Контроль за исполнением настоящего приказа возложить на курирующего вице–министра транспорта Республики Казахстан.

4. Настоящий приказ вводится в действие по истечении десяти календарных дней после дня его первого официального опубликования.

Исполняющий обязанности Министра транспорта Республики Казахстан

М. Калиакпаров

"Қазақстан Республикасының азаматтық әуе кемелерінің ұшуға жарамдылығы нормаларын бекіту туралы" Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің міндетін атқарушының 2015 жылғы 27 наурыздағы № 367 бұйрығына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы

Қазақстан Республикасы Көлік министрінің м.а. 2026 жылғы 31 шілдедегі № 200 бұйрығы. Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде 2026 жылғы 3 тамызда № 39481 болып тіркелді

БҰЙЫРАМЫН:

1. "Қазақстан Республикасының азаматтық әуе кемелерінің ұшуға жарамдылығы нормаларын бекіту туралы" Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің міндетін атқарушының 2015 жылғы 27 наурыздағы № 367 бұйрығына (Нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 12038 болып тіркелген) мынадай өзгерістер мен толықтырулар енгізілсін:

көрсетілген бұйрықпен бекітілген Қазақстан Республикасының азаматтық әуе кемелерінің ұшуға жарамдылығы нормаларында:

1-тараудың 2-тармағы мынадай редакцияда жазылсын:

"2. Осы Нормалар азаматтық әуе кемелеріне және пилотсыз авиациялық жүйелерге, сондай-ақ азаматтық әуе кемелерінің қозғалтқыштарына, компоненттері мен жабдықтарына қолданылады және ұшу жарамдылығы талаптарын белгілейді.";

5 және 6-тармақтар мынадай редакцияда жазылсын:

"5. Осы Нормаларда мынадай терминдер мен анықтамалар пайдаланылады:

1) айналыстың максималды жиілігі – егер максималды режим техникалық пайдалану жөніндегі басшылықта көзделмесе, қосымша газ турбиналық қозғалтқышты пайдаланудың күтіліп отырған жағдайында максималды немесе максималды ұзақ режимде ротор айналысының максималды жиілігі;

2) алғашқы күрделі жөндеуге дейінгі әуе винтінің ресурсы – пайдаланудан бастап алғашқы күрделі жөндеуге дейін белгіленген атқарым. Топтамалық өндіріс және алғашқы күрделі жөндеуге дейінгі ресурстар оны бастапқы мәнінен әуе винтіне техникалық құжаттамамен берілген мәнге дейін ұлғайтуға жатады. Күрделі жұмысқа және жөндеу аралық ресурстары шегінде Техникалық қызмет көрсету бағдарламасында көзделген жергілікті жөндеулер мен жеке бөлшектерді ауыстыру арқылы қалпына келтіру жұмыстарын жүргізуге рұқсат етіледі;

3) алғашқы күрделі жөндеуге дейінгі газ-турбиналық қозғалтқыштың ресурсы – пайдалану басталғаннан бастап алғашқы күрделі жөндеуге дейінгі белгіленген атқарым. Топтап шығару процесінде және пайдалану барысында ресурс алғашқы күрделі жөндеуге дейін оның бастапқы мәндерінен бастап газ-турбиналық қозғалтқышқа берілген техникалық шарттар мәніне дейін ұлғаюға жатады. Алғашқы күрделі жөндеуге дейінгі ресурс пен жөндеуаралық ресурстар шегінде кейбір бөлшектердің ауыстыра отырып, Техникалық қызмет көрсету бағдарламасында көзделген жергілікті жөндеу және қалпына келтіру жұмыстарын жүргізуге жол беріледі;

4) антенна-фидер құрылғысы – навигацияның борттық қонудың радиотехникалық жабдығының және/немесе радиобайланыс жабдығының электр-магниттік энергияны қабылдауын және/немесе оның сәуле шығаруын қамтамасыз ететін, құрамында антеннасы, байланыс элементтері мен фидерлері бар құрылғылар жиынтығы. Антенна-фидер құрылғыларының құрамына сүзгілер, коммутациялық құрылғылар және басқа элементтер де кіруі мүмкін.

5) аспап – дербес пайдалану мәні бар және параметрді (параметрлерді) өлшеу мен индикациялауды қамтамасыз ететін құрылғы;

6) атқарым – әуе кемесінің, қозғалтқыштың, қозғалтқыштың немесе әуе винтінің ұшуда және (немесе) жерде пайдаланылу ұзақтығы, ол сағаттармен, ұшу немесе пайдалану циклдарының санымен, қосулар санымен не басқа белгіленген бірліктермен көрсетіледі;

7) ауыспалы процесс – белгіленген екі режим арасында (іске қосу, бір режимнен екінші бір режимге ауысу, тоқтау, ішінара қабылдағыштығы, дросселдеу, газдың түсуі, қалдықтар мен басқалар) қозғалтқыш параметрлерінің уақыт ішіндегі өзгеру процесі;

8) ауадан жеңіл әуе кемесі – негізінен өзінің аэростатикалық көтергіш күші есебінен ауада ұсталып тұратын әуе кемесі;

9) аэростат – күш қондырғысымен қозғалысқа келтірілмейтін, ауадан жеңіл әуе кемесі;

10) әзірлеуші мемлекет – типті құрылысқа жауапты ұйымға қатысты юрисдикциясы бар мемлекет;

11) ӘК әсер ету бұрышы a – бойлық осі ОХ мен ЭК жылдамдық проекциясының арасындағы ОХУ жазықтығына байланысты координаттар жүйесінің бұрышы. a келтірілген барлық құжаттарда бойлық остің таңдалуы көрсетілуге тиіс. Көтеру күшін (Су) тиісті а коэффициенті координаталардың жылдамдық жүйесінде айқындалады;

12) ӘК басқару – ӘК басқару тұтқаларының (штурвал мен басқыштардың) ауытқуына жауап ретінде кеңістікте тиісті сызықтық және бұрыштық орын ауыстыруларды орындау қасиеті;

13) ӘК-нің ұшу жарамдылығының экспорттық сертификаты – экспорттаушы мемлекеттің әуе кемесінің бекітілген типтік конструкцияға сәйкестігін және оны импорттаушы мемлекетке беру үшін оның ұшу жарамдылығының қолайлы мәртебесін растайтын құжаты, бұл құжат ұшуларды орындау үшін жарамды болып табылмайды;

14) ӘК өрттен қорғау құралдарының кешені – өрттен қорғаудың конструктивтік шараларының, өрт сигнал беру және өрт сөндіру құралдарының, оларды ӘК бақылау мен басқарудың жиынтығы;

15) ӘК сырғу бұрышы b – ӘК жылдамдығының бағытымен V және координаттарға байланысты ОХУ жүйесі жазықтығының арасындағы бұрыш;

16) ӘК теңгеру – әрбір конфигурация үшін рульдердің тиісті ауытқуларымен қамтамасыз ететін ұшудың белгіленген режимінде ӘК барлық іс-қимыл жасаушы сәттердің тепе-теңдік жай-күйі. ӘК теңгеруді қамтамасыз ететін басқару рульдері мен иінтіректерінің жағдайлары теңгермелік деп аталады. Босатылған басқарумен ӘК теңгерілуі деп басқару иінтіректердегі күштер триммерлік құрылғылар арқылы іс-жүзінде нөлге дейін азаюын теңгерілу деп атайды. Босатылған басқарумен ӘК теңгеру басқару иінтіректеріндегі күштер триммер құрылғылары арқылы іс жүзінде нөлге дейін азаюын теңгеру деп аталады. Күштер бойынша теңгерілген ӘК басқару иінтіректерін босату қалдық теңгерімсіздіктің ықпал етуімен олардың жүрісіне әкелмейді - қалдық теңгерімсіздікке тек қана басқарудағы үйкеліс күштерінің шегінде жол беріледі;

17) ӘК ұшуы – ӘК-нің ұшу кезіндегі екпіндеуінен бастап (тік ұшу кезінде жер немесе су бетінен көтерілуі) жүрісі аяқталғанға (ұшу-қону жолағын аялдаусыз босату) немесе тік қону кезінде жер (су) бетіне жанасқанға дейінгі жер (су) бетімен және әуе кеңістігіндегі қозғалысы;

18) ӘК функционалдық жүйесі – міндеттелген жалпы функцияларды орындауға арналған өзара байланысты бұйымдар жиынтығы;

19) әуелік винт – қозғағыш айналысқа келтіретін және ӘК қозғауы үшін қажетті тартқышты алуға арналған қалақты жылытқыш;

20) әуе винтінің теріс тартым күші – ӘК қозғалысының қарама-қарсы бағытындағы әуе винтінің тартым күші;

21) әуе винтінің қуаты (Nв) – ӘК қозғалысына жұмсалатын қуат;

22) әуе винтінің реттегіші – әуе винтінің қадамын басқаратын және оның айналысының берілген жиілігін автоматты түрде ұстап тұратын қозғалтқыштың агрегаты;

23) әуе винтінің реттеу және басқару жүйесі – қалақтарды орнату бұрышы өзгертумен әуелік винтінің айналу жиілігін реттеуге арналған жүйе;

24) әуе винтінің теріс тартым күші – ӘК қозғалысының қарама-қарсы бағытындағы әуе винтінің тартым күші;

25) әуе винтінің төлкесі – қалақтарды қозғалтқыш біліктерімен (редукторлармен) біріктіретін әуе винтінің бөлігі;

26) әуе винтінің (бөліктерінің) жиынтық атқарымы, оған жеткен кезде әуе винтінің (бөліктерінің) жай-күйіне қарамастан пайдалану тоқталуы тиіс. Әуе винтінің белгіленген ресурсы шегіндегі регламенттелген жөндеулер, оның ішінде күрделі жөндеулер және кейбір бөлшектерін ауыстыра отырып, қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуі мүмкін, ал бөлшектердің белгіленген ресурстары шегінде олардың регламенттелген қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуі мүмкін. Әуе винтінің (бөлшектерін) уақытша белгіленген ресурсының мәндері оның бастапқы мәндерінен бастап көмекші газ-турбиналық қозғалтқыштағы техникалық шарттарымен берілген мәндеріне дейін біртіндеп ұлғаяды. Әуе винтінің (бөлшектердің) уақытша белгіленген ресурсы регламенттелген жөндеу немесе қалпына келтіру жұмыстары кезінде міндетті түрде ауыстырылуы көзделмеген негізгі бөлшектердің уақытша белгіленген ресурстары шегінде орнатылады. Әуе винтінің (бөлшектердің) уақытша белгіленген ресурсының ұлғаюына қарай оның пайдалануын ұзартуға болады;

27) әуе винтін пайдаланудағы күтілетін жағдайлар төменде көрсетілген ұшу параметрлерін (режимдерін), жай-күйі, параметрлерді және әуе винтіне сыртқы ортаның әуе винтіне әсерін және пайдалану факторларын, оның ішінде ұшу циклы ішінде бұл сипаттамалардың уақыт бойынша өзгеруін (мүмкін болатын жерде) қамтиды. Ұшу циклы күтілетін белгіленген режимдерді және жерде қозғағыштарды іске қосудан бастап ӘК қондырғаннан кейін ажыратқанға дейінгіні, әуе винті жұмысының ауыспалы процесін, сондай-ақ бір ұшу техникалық қызмет көрсету бойынша жұмыстарды жүргізген кездегі, циклына жатқызған барлық режимдерді өзіне қамтиды;

28) әуе кемесi – жер (су) бетiнен шағылысқан ауамен әрекеттесуді қоспағанда, атмосферада ауамен өзара әрекеттесуі есебiнен ауада ұсталып тұратын аппарат;

29) әуе қозғалысын басқару режимі – радиолокациялық жауапкердің қайталама жүйесінде қабылданған жиілік диапазонында және "сауал-жауап" кодтары бойынша жұмыс режимі;

30) барометрлік биіктік – стандартты атмосферасы бойынша осы қысымға сәйкес келетін абсолюттік биіктік шамаларымен көрсетілген атмосфералық қысым;

31) басқаруды беру – қашықтықтан пилоттауды басқаруды бір қашықтықтан пилоттау пунктінен екіншісіне беру әрекеті;

32) бастапқы тарату жүйесі – электр энергиясын өндіру жүйесінен тарату құрылғыларына жеткізетін тарату жүйесінің бір бөлігі;

33) бастапқы электрмен жабдықтау жүйесі - генераторлары ӘК қадамдық қозғалтқыштары немесе көмекші күш-қуат қондырғысы арқылы қозғалысқа келетін электрмен жабдықтау жүйесі;

34) белгіленген режим – қозғалтқыштың өлшемдері уақыт бойынша өзгермейтін (техникалық құжаттамада көрсетілген кіруге рұқсат шегінде өлшемдердің өзгеруіне жол беріледі) оның жұмысының режимі;

35) белгіленген ресурс – ӘК, агрегаттардың және жинақтаушы бұйымдардың/компоненттердің жиынтық атқарымы, оған қол жеткізілген кезде олардың жай-күйіне қарамастан пайдаланылуы тоқтатылуға тиіс;

36) бос жүріс режимі – газ-турбиналық қозғалтқыштың қуат алмай жұмыс істейтін оның қалыптасқан жұмыс режимі;

37) бұйымдардың жарамдылығы туралы куәлік немесе сертификат – қозғалтқыш немесе жабдық үлгісінің осы Нормаларға сәйкестігін куәландыратын құжат;

38) газдың (қозғалтқыштың газды әуе трактісі қималарының бірінде) температурасы – газдың (осы қимадағы) тежелген ағысының орташа массалық температурасы;

39) газтурбиналық қозғалтқыштың эквивалентті әуе қуаты – газтурбиналық қозғалтқыштан алынатын сығылған ауаның атмосфералық қысымға дейін адиабаталық кеңеюі кезінде дамытатын қуаты;

40) датчик – өлшенетін жатқан параметрдің ағымдағы мәні туралы сигналды шығаруға арналған өлшеу құрылғысы;

41) дирижабль – күш қондырғысымен қозғалысқа келтірілетін, ауадан жеңіл әуе кемесі;

42) екінші айналымға кетудің ең аз биіктігі – осы Нормаларда белгіленген жағдайларда екінші айналымға кету мүмкіндігі бар ШҚЖ-ның деңгейінен ең аз биіктік;

43) екінші айналымға кету – қонуға кіру режимінен биіктікті алуға ӘК ауыстыру маневрі;

44) ең жоғары қол жеткізілген әсер ету бұрышы (көтергіш күш коэффициенті) aд max (Су д max) – ӘК ұшу сынақтары кезінде қол жеткізген әсер ету бұрышының (көтеру күші коэффициенті) ең үлкен мәні;

45) ең жоғары рұқсат етілген ұшу массасы рұқс. mmax. – осы әуеайлақ үшін пайдаланудың күтілетін жағдайларында рұқсат етілген ӘК-нің ең үлкен ұшу салмағы, бірақ ұшу массасынан аспайды;

46) ең жоғары теңгерімділік әсер етудің бұрышы (көтергіш күш коэффициенті) aбmax (Субmax) – ұшудың қаралып отырған жағдайларында (конфигурация, орталықтау, стабилизатордың ахуалы, қозғалтқыштардың жұмыс істеу режимі) тік көтерілуге штурвалдың толық ауытқушылығы кезінде ӘК әсер ету бұрышының (көтермелі күштің коэффициенті) неғұрлым орнықтырылған мәні;

47) есептік жүктеме – тиісті қауіпсіздік коэффициентіне көбейтілген шекті жүктеме;

48) есептік қону салмағы – конструкцияның беріктігін есептеу кезінде қонуға көзделетін әуе кемесінің массасы ретінде қабылданатын әуе кемесінің ең жоғары массасы;

49) есептен шығарғанға дейінгі ресурс – шектік жағдаймен байланысы пайдаланудың басынан ӘК-тің есептен шығарылуына дейінгі оның ресурсы;

50) есептік ұшып көтерілу массасы – конструкцияның беріктігін есептеу кезінде ұшып көтерілу кезіндегі екпін алудың басында көзделетін әуе кемесінің массасы ретінде қабылданатын әуе кемесінің ең жоғары массасы;

51) ескерту белгілерін туындауының әсер ету бұрышы (көтергіш күш коэффициенті) an (Суn) – онда рұқсат етілетін әсер ету бұрышына (көтергіш күш коэффициенті) an (Суn) табиғи немесе жасанды жасалған ескерту белгілері туындайтын әсер етудің бұрышы (көтермелі күштің коэффициенті);

52) жабдық түрі – мақсатының, іс-қимыл қағидатының немесе жұмыс процесінің ортақ белгілері бар жабдық;

53) газ құбыры қозғалтқышын жалған іске қосу – газ турбиналық қозғалтқыштың роторын от алдыру жүйесі ажыратылған кезде жану камерасына отын немесе консевациялық май бере отырып, іске қосу құрылғысы арқылы айналдыру;

54) жалғастырылған (аяқталған) ұшып көтерілу – ұшып көтерілу сипаттамасына әсер етуші ӘК қозғалтқышы немесе жүйелері істен шыққан сәтіне дейін қалыпты сияқты өтетін шарықтауы, одан кейін істен шыққан қозғалтқышпен немесе жүйемен шарықтау жалғастырылады және аяқталады;

55) жарық-техникалық жабдық – жолаушылар салонын, экипаж кабинасын, техникалық және жүк бөліктерін, басқару аспаптары мен пульттерін жалпы және жергілікті жарықтандыруды, белгілеуді және сыртқы жарықтандыруды авариялық шығатын жерлерді, ӘК орналасқан жерді белгілеуді, сондай-ақ жүргізгенде, ұшып көтерілгенде, қонғанда сыртқы кеңістікті жарықпен және ӘК конструкциясы элементтерін жарықтандыруды қамтамасыз ететін жабдық;

56) жердегі кіші газ режимі – жердегі ротор мен тартымның (қуаттың) минималды айналу жиілігі кезінде, оның тұрақты жұмысын және талап етілетін қабылдауыштығын қамтамасыз ететін қозғалтқыш жұмысының белгіленген режимі;

57) жөнделетін қозғалтқыш – жөндеуаралық ресурс шегінде оның одан әрі пайдаланылуын қамтамасыз ететін жағдайға дейін жөнделген топтамалық қозғалтқыш;

58) жөндеу – авиациялық техниканың зақымдануы немесе тозуы нәтижесінде оның ұшу жарамдылығын тиісті ұшу жарамдылығы нормаларына сәйкес қалпына келтіру;

59) жөндеуші әуе винті – жөндеу аралық ресурс шегіндегі әрі қарай пайдалануды қамтамасыз ететін жай-күйге дейін жөнделген топтамалы әуе винті;

60) жүйе – берілген функцияларды орындауға арналған бір-бірімен байланысты авиациялық техника бұйымдарының жиынтығы;

61) зақымдану – одан соң белгілі бip шамадағы жүктемеге төтеп бере алатындай мүмкіндігі сақталатын жартылай бұзылулар; тоза бастаған зақымданулар – тозудан туындаған зақымдалулар;

62) индикатор – өлшемдер шамасының саны немесе сапасы туралы ақпаратты бейнелеу құралы;

63) кешен – жалпы функционалдық мақсаттағы міндеттер тобын бірлесіп орындауға арналған ақпараттық жүйелердің, есептеу-бағдарлама құралдарының, индикация, сигнал беру және басқару жүйелерінің жиынтығы;

64) көлбеу траекториясының бұрышы – Vк жер жылдамдылығы мен координаттар қалыпты жүйелерінің OXgZg көлденең жазықтығы арасындағы бұрыш.Vk жер жылдамдығы – координаттардың қандай да бір жердегі жүйелеріне қатысты ӘК салмағының орталығының қозғалыс жылдамдығы;

65) қосалқы күштік қондырғының электр қуаты – қосалқы күштік қондырғының электр генераторларынан әуе кемесінің электр энергиясын тұтынушылары үшін алынатын электр қуаты;

66) газ-турбиналық қозғалтқыштың (бөлшектердің) жиынтық атқарымы, оған жеткен кезде қозғалтқыштың (бөлшектердің) жай-күйіне қарамастан пайдалану тоқталуы тиіс. Газ-турбиналық қозғалтқыштың белгіленген ресурсы шегіндегі регламенттелген жөндеулер, оның ішінде күрделі жөндеулер және кейбір бөлшектерін ауыстыра отырып, қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуі мүмкін, ал бөлшектердің белгіленген ресурстары шегінде олардың регламенттелген қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуі мүмкін. Газ-турбиналық қозғалтқыштың (бөлшектердің) уақытша белгіленген ресурсының мәндері оның бастапқы мәндерінен бастап көмекші газ-турбиналық қозғалтқыштағы техникалық шарттарымен берілген мәндеріне дейін біртіндеп ұлғаяды. Газ-турбиналық қозғалтқыштың (бөлшектердің) уақытша белгіленген ресурсы регламенттелген жөндеу немесе қалпына келтіру жұмыстары кезінде міндетті түрде ауыстырылуы көзделмеген негізгі детальдардың уақытша белгіленген ресурстары шегінде орнатылады. Газ-турбиналық қозғалтқыштың (бөлшектердің) уақытша белгіленген ресурсының ұлғаюына қарай оның пайдалануын ұзартуға болады;

67) күш және қосалқы қондырғылардың жұмысын бақылайтын құралдар – қозғалтқыштар жұмысының параметрлерін және күш және қосалқы қондырғылар жүйелерін өлшеу мен индекстеуді қамтамасыз ететін аппаратура;

68) күш қондырғысы – әуе кемесінде орнатылған барлық қозғалтқыштардан, жетекті жүйе компоненттерінен (бар болған жағдайда) және әуе винттерінен (орнатылған болса), олардың агрегаттарынан, қосалқы бөліктерінен, отын жүйесі мен майлау жүйесінен тұратын жүйе; оған тікұшақтың көтергіш винттері жатпайды;

69) күш қондырғысын суыту және желдету жүйесі – мотогондол конструкциясының неғұрлым жылу қарбаластығы элементтерін, қозғалтқыштың сыртқы корпустары мен агрегаттарын суыту, ал қосымша газ-турбиналық қозғалтқыш үшін оны ұшуда іске қосуға қосымша қажетті температуралық жағдайлар жасау үшін ауаны әкелу мен шығаруды қамтамасыз ететін ӘК пен қозғалтқыш элементтерінің жиынтығы;

70) күш қондырғысы жұмысын бақылау құралдары (осы Норманың 17-тараудың 6-параграфында және 18-тараудың 13-параграфында қаралып отырған) – экипажға қозғалтқыштардың, отын және май жүру жүйелерінің жұмыстары параметрлерін өлшеуді және индикациялауды қамтамасыз ететін аспаптар;

71) кіші газ режимі – көмекші газ-турбиналық қозғалтқыштың орнықты жұмысын қамтамасыз ететін турбокомпрессор роторы айналысының минимальды жиілігіндегі қалыптасқан режим;

72) қабылдауыштықты тексеру режимі – ұшып көтерілу тартымының (қуаттың) 5 секунттан аспайтын, 95% жеткенге дейінгі регламенттелген қабылдағыштықтың уақытын тексертетін ұшып көтерілу режиміндегі оның мәнінен 15% аспайтын тартымы (қуаты) бар текшедегі қозғалтқыш жұмысының режимі. Бұл ретте регламенттелген қабылдағыштықтың уақытын ұшудың кіші газ режимінен, егер осы режим қозғалтқышқа белгіленсе, анықтау мүмкін болады;

73) қадамды орталыққа келтіретін ауыртпалық – әуе винтінің қадамдарын ұлғайту арқылы оның тарқатылуын болдырмауға арналған қорғаушы құрылғы;

74) қадамды орталыққа келтіретін орнықтырғыш – әуе винтінің қадамдарын орнықтыру арқылы тарқатылуын болдырмауға арналған қорғауыш құрылғы;

75) қайталама тарату жүйесі – электр энергиясын тарату құрылғыларынан электр энергия қабылдағыштарына жеткізетін тарату жүйесінің бір бөлігі;

76) қайталама электрмен жабдықтау жүйесі – қуат көздері бастапқы жүйеден қуат ала отырып, түрлендіргіш қондырғылар болып табылатын электрмен жабдықтау жүйесі;

77) қайта жүктелім – белгіленген жүктеменің әуе кемесінің салмағына қатынасы, бұл ретте жүктеме аэродинамикалық және инерциялық күштер немесе жер бетімен өзара әрекеттесу күштері шамаларымен көрсетіледі;

78) қалдық беріктік – зақымданулар бар болған кезде конструкцияның (элементінің, материалының) беріктігі;

79) қалыптасқан режим – параметрлері уақыт ішінде (техникалық құжаттамадағы рұқсат берілген шектерде параметрлерді өзгертуге жол беріледі) өзгермейтін газ-турбиналық қозғалтқыштың жұмыс режимі;

80) қалыпты ұшып көтерілу – ұшу сипаттамасына әсер етуші ӘК барлық қозғалтқыштары мен жүйелерінің қалыпты жұмыс істеу кезіндегі шарықтау;

81) қалыпты іске қосу – қозғалтқыштың немесе газ-турбиналық қозғалтқыштың роторын (роторларын) қозғалыссыз күйінен (немесе авторотация режимінен) техникалық құжаттамада белгіленген іске қосу уақыты мен басқа параметрлердің шектерін сақтай отырып, кіші газ режиміне немесе бос жүріс режиміне дейін жеткізгенге дейін айналдырудың ауыспалы процесі;

82) қатерлі зардаптармен әуе винті істен шығуы – авариялық жағдайға әкеп соқтыратын істен шығу. Қатерлі салдарлары бар істен шығуларға әуе винті қалақтарының немесе олардың бөліктерінің үзілуіне әкеп соқтыратын бұзылуы, жол берілмейтін теріс тартымға әкеп соқтыратын істен шығулар жатады;

83) қауіпсіздіктің шеткі жолағы (бұдан әрі – ҚШЖ) – ШҚЖ-ның тікелей жиегінде орналасқан және ерекше жағдайларда ӘК жүруін аяқтауға арналған ҰЖ-ның бөлігі;

84) қауіпсіз зақымданулар – қалдық беріктігін рұқсат етілген деңгейден төмендетпейтін конструкцияның зақымдануы;

85) қауіпті зардаптарға әкелетін газ-турбиналық қозғалтқыштың істен шығуы – авариялық жағдайларға әкелуі мүмкін болатын жабдықтардың істен шығулар. Қауіпті зардапқа әкелетін істен шығуларға: газ-турбиналық қозғалтқыш корпусының ішінде сынықтары алмайтын ротор элементтерінің қирауы (оқшауландырылмаған қираулар), газ-турбиналық қозғалтқыштағы оқшауландырылмаған өрттер, (ауаны баптау жүйесіне) алынатын ауадағы қозғалтқыштан туындаған зиянды қоспалардың рұқсат етілген шоғырлануының артуына әкелетін жабдықтардың істен шығуы, авариялық жағдайда ұшу барысында газ-турбиналық қозғалтқышты пайдалануға мүмкіндік бермейтін жабдықтардың істен шығуы жатады;

86) қауіпті зардаптармен қозғалтқыштың істен шығуы – апатты жағдайларға алып келуі мүмкін істен шығулар. Қауіпті зардаптары бар істен шығуға: сынықтары ішкі корпустарда (оқшаулаусыз бұзылу) ұстамайтын роторлар элементтерінің бұзылуы, оқшаулаусыз өрт, тартылатын ауада (ауаны баптау жүйесіне) рұқсат етілетіннен астам концентрациялардан жоғары қозғалтқыш шығаратын зиянды қоспалардың ұсталуын арттыруды туындататын істен шығу, ӘК қозғалысына қарама-қарсы бағытта рұқсат етілмейтін тартымның туындауына алып келетін істен шығу, қозғалтқышты ажырату мүмкіндігін болдырмайтын істен шығу жатады;

87) қауіпті қозғалтқыш – істен шығуы қарастырылып отырған жағдайға қатысты әуе кемесінің сипаттамаларына ең қолайсыз әсер ететін кез келген қозғалтқыш;

88) қашықтықтан пилоттау пункті – қашықтықтан пилотталатын авиациялық жүйенің құрамдас бөлігі, ол қашықтықтан пилотталатын әуе кемесін пилоттау үшін пайдаланылатын жабдықты қамтиды;

89) қисаю бұрышы Y – OZ көлденең осі мен жалтару бұрышы нөлге тең жағдайға келтірілген қалыпты координаттар жүйесінің OZg осі арасындағы бұрыш. Қалыпты координаттар жүйесінің басы әуе кемесінің массалар центрінде орналасады. OZg осі жергілікті тік бағыт бойынша жоғары бағытталған. OXg және OZg осьтерінің бағыттары есепке сәйкес таңдалады;

90) қозғалтқыш – әуе кемесін қозғалысқа келтіру мақсатында пайдаланылатын немесе пайдалануға арналған құрылғы. Ол, кемінде, оның жұмыс істеуі мен басқарылуы үшін қажетті компоненттер мен жабдықты қамтиды, бірақ әуе винтін/көтергіш винттерді (қолданылатын болса) қамтымайды;

91) қозғалтқыштарды басқару жүйесі – іске қосуды, жұмыс режимін (тартымды немесе қуатты) өзгерту мен ұстап тұруды және қондырғысының әрбір қозғалтқыштың күш ажыратуды қамтамасыз ететін барлық элементтердің жиынтығы;

92) қозғалтқыштың алғашқы күрделі жөндеуге дейінгі ресурсы – пайдаланудан бастап алғашқы күрделі жөндеуге дейін белгіленген атқарым. Ресурстардың сериялық өндірісі мен алғашқы күрделі жөндеуге дейін пайдалану процесінде оның бастапқы мәнінен қозғалтқышқа берілген техникалық талаптарға дейін көбейту жатады. Алғашқы күрделі жөндеуге дейінгі ресурстар мен жөндеуаралық ресурстардың шегінде техникалық регламентте көзделген жергілікті жөндеулер мен жекелеген бөлшектерді айырбастау арқылы қалпына келтіру жұмыстарын жүргізуге рұқсат етіледі;

93) қолда бар екпінінің ұзындығы (бұдан әрі – ҚЕҰ) – бұру учаскесінің ұзындығына кемітілген ҰҚЖ-ның ұзындығы;

94) қолда бар қону арақашықтығы (бұдан әрі – ҚҚА) – ҰҚЖ-ның ұзындығына тең көлденең қашықтық;

95) қолда бар ұшу жолағы (бұдан әрі – ҚҰЖ) – ұшу-қону жолағы мен бір шеткі қауіпсіздік жолағы ұзындықтарының (егер ондай бар болса) жиынтығы;

96) қонуға кіру – қозғалтқыш қонуға кірудің пайдалану режимінде жұмыс істейтін уақыт кезеңімен айқындалатын ұшу кезеңі;

97) қону арақашықтығы Lкон – ол толық тоқтағанға дейін ҰҚЖ шет жағасының деңгейінен 15 м (осы Норманың 110-тармағында айтылған жағдайлар үшін 9 м) биіктіктен бастап ӘК өтетін көлденең қашықтық;

98) қону – тигенге дейін және толық тоқтағанға дейін әуе учаскесін қамтитын ҰҚЖ шет жағының кіру деңгейінен 15 м (осы Норманың 111-тармағында айтылған жағдайлар үшін 9 м) биіктіктен ұшу кезеңі;

99) қосалқы күш қондырғысы – жерде немесе ұшу кезінде борттық жүйелерді электр энергиясымен және сығылған ауамен қамтамасыз ететін, негізгі қозғалтқыштан (қозғалтқыштардан) бөлек автономды борттық күш қондырғысы;

100) қосымша үлгі сертификат – модификацияны әзірлеуші мемлекет авиациялық техниканың ірі модификациясын бекіткенін куәландыратын, өзгеріске ұшыраған аймақтар немесе конструктивтік элементтер көрсетілетін құжат;

101) құлаудың aс әсер етуінің бұрышы (көтермелі күштің коэффициенті) (Сус – шығарып тастаудың басталуына сәйкес келетін ӘК әсер етуі (көтермелі күштің коэффициенті) бұрышы. Құлаусыз басталуы деп ұшқыштың бағалауы бойынша әсер етудің үлкен бұрыштарында жол берілмеуге тиіс ӘК өздігінен апериодтты немесе тербеліс қозғалысының (рульдердің әдеттегі шағын ауытқушылығымен оңай амалданатын қозғалысты қоспағанда) туындау сәті мен тіркеу деректері бойынша әсер ету бұрышын кемітпей тоқтамауы түсініледі. Құлау деп әсер етудің үлкен бұрыштарында пайда болатын, әсер ету бұрышын кемітпей тоқтамайтын үлкен амплитудасы бар ӘК өздігінен апериодтты немесе тербеліс қозғалысымен сипатталатын құбылыс түсініледі;

102) қысқа кезеңді қозғалыс – ӘК ұшудың нақты тұрақты жылдамдығы V кезінде ӘК айналуының кинематикалық параметрлерін салыстырмалы тез тербелісті өзгерісімен сипатталатын салмақтарының орталығына қатысты өзіндік бойлық қозғалысының түрі;

103) май жүйесі – қозғалтқыш пен күш қондырғысының агрегаттары мен тораптарын қамтитын, майдың орналасуы мен суытылуын, сондай-ақ оның жұмысы барысында қозғалтқыштың үйкелісі, тораптарын майлау мен суыту үшін оның айналысын қамтамасыз ететін күш қондырғысының жүйесі;

104) максималды режим – қозғалтқыштың жерде немесе ұшуда белгіленген шектеулі уақыт ішінде пайдалануға арналған орныққан жұмыс режимі, мұнда ең жоғары тарту күші, қуат не баламалы ауа және (немесе) электр қуатының ең жоғары рұқсат етілген іріктеп алынуы қамтамасыз етіледі;

105) максималды ұзақ режим – жұмыс уақытын шектеусіз техникалық пайдалану жөніндегі нұсқаулықпен рұқсат етілген эквиваленттік әуе және электр қуатының алынатын максималды мөлшерімен сипатталатын қозғалтқыштың немесе газ-турбиналық қозғалтқыштың қалыптасқан жұмыс режимі;

106) айналудың максимальды жиілігі – пайдаланудың күтілетін жағдайларында максимальды (ұшу) режимдегі ротордың ең жоғары айналу жиілігі;

107) максимальды рұқсат берілген қону массасы mmaxдп – осы тармақтың 155) тармақшасының талаптарын ескере отырып, осы әуеайлақ үшін пайдаланудың күтілетін жағдайларында рұқсат етілген бірақ ӘК ең жоғары қону массасынан аспайтын рұқсат етілген ең жоғары қону массасы;

108) максимальды рұқсат етілетін айналдыру сәті (еркін турбиналы қозғалтқыштарға ғана қолданылады) – максимальды қолжетімді айналдыру сәті, оны қолдану 20 секундқа дейін уақыт кезеңі ішінде оны қолдану қозғалтқыш үшін қауіпті салдарларға әкелмейді;

109) бағыт бойынша ұшу – ұшып көтерілу аяқталған сәттен бастап қонуға кіру басталғанға дейінгі ұшу кезеңі;

110) модификация – әуе кемесінің, қозғалтқыштың немесе әуе винтінің үлгі конструкциясын өзгерту;

111) модификацияны әзірлеуші мемлекет – әуе кемесінің, қозғалтқыштың немесе әуе винтінің модификациясын немесе жөндеуін әзірлеуге жауапты жеке тұлғаға немесе ұйымға қатысты юрисдикцияны жүзеге асыратын мемлекет;

112) модификацияланған әуе винті – сипаттамасы мен ұшу жарамдылығына айтарлықтай әсер ететін өзгертілген құрылымдардың сериялық әуе винтінің дамуы болып табылатын әуе винті;

113) навигацияның, қонудың және әуе қозғалысын басқарудың радиотехникалық жабдығы – ӘК ұшақтың ұшу, маршрутта болуы, ұшуы мен қонуы кезіндегі орнын анықтауды, сондай-ақ радиотехникалық әдістермен жердегі әуе қозғалысын басқару қызметтеріне автоматты түрде деректер беруді қамтамасыз ететін жабдық;

114) нақты траектория – ұшу сынақтарында көрсетілген траектория;

115) негізгі бөлшектер – бұзылу немесе бұзылу салдары ӘК үшін қауіпті салдарларға алып келуі мүмкін бөлшектер. Негізгі бөлшектердің нақты тізбесі қозғалтқышты бабына жеткізу және оның түпкі үлгілерін пайдалану тәжірибесін ескере отырып, қауіпті салдары болуы мүмкін істен шығуларды талдау негізінде анықталады;

116) негізгі жабдық – күтіліп отырған пайдалану жағдайларында берілген негізгі функцияларды қамтамасыз ету үшін қажет болатын міндетті жабдық;

117) негізгі отын қоры – қабылданып болжанған жағдайларда (сыртқы ауаның температурасы және трасса бойынша желдің жылдамдығы) кезінде, сондай-ақ есептелген режимдер мен ұшудың профилін ұстаған кезде айқындалатын қозғалтқыштарды іске қосқан және жылытқан, бұру, ұшып-көтерілу, ұшу, қонуға кіру және қону кезінде жұмсалатын отын массасы;

118) орныққан режим – тиісті бұйымға арналған техникалық құжаттамада белгіленген рұқсат етілген ауытқулар шегіндегі өзгерістерді қоспағанда, әуе винтінің немесе газтурбиналық қозғалтқыштың параметрлері уакыт бойынша өзгеріссіз қалады;

119) орнықтылық – ӘК ұшқыш араласпай оқыс емес қозғалыстың кинематикалық параметрлерін қалыпқа келтіру мен ӘК оқыс әрекеттері аяқталғаннан кейін бастапқы режиміне қайту сипаты;

120) орталық сигнал шамы – ӘК авариялық немесе ескерту сигналдарының кез келгенінің қосылғаны туралы ӘК экипажы мүшелерінің назарын аударуға және ақпарат үшін арналған жарық-сигнал құрылғысы;

121) орташаланған ұшу циклы (ұшу циклды) – қозғалтқышқа кірудегі ауа қысымы мен температурасының уақыт бойынша өзгеруі және қозғалтқыш роторларының айналу жиіліктерінің және қозғалтқыштың ӘК жұмыс режимдерін сипаттайтын басқа да параметрлердің өзгеруі. Ұшу циклы пайдаланудағы қозғалтқыштың нақты жұмыс жағдайлары туралы деректерді пайдалана отырып, үлгілік ұшу циклдарын талдау, топтастыру және орташаландыру арқылы алынады;

122) орташа алынған пайдалану циклы (бұдан әрі – пайдалану циклы) – қосалқы газ-турбиналық қозғалтқышқа кірудегі ауа қысымының және температурасының уақыт бойынша өзгеруі, роторлар айналысы жиілігінің және ӘК көмекші газ турбиналық қозғалтқыштың жұмыс режимін сипаттайтын басқа да параметрлердің өзгеруі. Пайдалану циклы пайдаланудағы қозғалтқыштың нақты жұмыс жағдайлары туралы деректерді пайдалана отырып, ӘК және ұшуда жерүсті жағдайларында қосалқы газ-турбиналық қозғалтқыштың жұмысының үлгілік циклдерін талдау, топтастыру және орташаландыру арқылы жасалады;

123) орындаушы (дайындаушы) – авиациялық техникалардың тәжірибелі үлгісін жобалауды, жасауды және ӘК сериялық шығаруды, қозғалтқыштар мен жабдықтарды шығаруды жүзеге асыратын ұйым;

124) отқа төзімді материал – алау диаметрі 120 мм және 1100+50 0С температурамен 5 минут ішінде керосин немесе газ лампасының жалыны әрекетіне шыдайтын материал;

125) отынды авариялық ағызу жүйесі – құрылғылар мен кәріз құбырларын қамтитын, қажет болған жағдайларда ұшу уақытында атмосфераға бактардан белгілі бір мөлшерде отынды тез ағызуды қамтамасыз ететін ӘК отын жүйесінің бір бөлігі;

126) отынды қысыммен беру сорғысы – қозғалтқыштарға отынды шығыс багынан немесе отын багының шығыс бөлігінен беретін сорғы;

127) отынды айдап құю сорғысы – әуе кемесінің бір отын багынан екіншісіне отынды айдап құюға арналған сорғы;

128) отынды орталықтандырылған құю жүйесі – құрылғылар мен кәріз құбырларын қамтитын, отынды қысыммен беру кезінде бактарды берілген бірізділікпен және белгілі бір мөлшерде отынмен толтыруды қамтамасыз ететін ӘК отын жүйесінің бір бөлігі;

129) отынның кессон багы – отынды орналастыруға арналған ӘК конструкциясының герметикаланған бөлігі;

130) отынының шығыс багы – отынды қозғалтқыштарға (қозғалтқышқа) және басқа тұтынушыларға беретін ӘК отын багы;

131) отын багының шығыс бөлігі – ӘК отынды қозғалтқышқа және басқа тұтынушыларға беретін отын багының бір бөлігі;

132) отын бактарын дренаждау жүйесі – құрылғылар мен құбырларын қамтитын, атмосферамен бактардың ауа қуыстарының қатынасын қамтамасыз ететін ӘК отын жүйесінің бір бөлігі;

133) отын жүйесі – отынды ӘК орналастыруға, оны белгілі бір тәртіппен шығаруға, отынды күш қондырғысы және қосалқы күш қондырғы қозғалтқышына және басқа да тұтынушыларға беруге, сондай-ақ қосалқы функцияларды орындауға арналған жүйе;

134) өзгермелі қадамды әуе винті – қалақтары жұмыс уақытында автоматты түрде немесе қолмен басқару арқылы өз осінен айнала алатын және қажетті бұрышта орнығатын әуе винті;

135) өлшеу (басқару) тракты – қабылдау, өлшеу және параметрді индикациялау (басқару) міндеттерін шешетін бір немесе бірнеше жүйелерде немесе кешендерде жүйелі байланысқан элементтердің тізбегі;

136) өміршеңдік – конструкцияның (элементінің, материалының) зақымданулар бар болған кезде (оның ішінде тоза бастаудан) беріктігін сақтап қалу қасиеті;

137) өміршеңдіккe сынақтар – жартылай зақымдалған конструкцияның қалдық беріктігін эксперименттік анықтау;

138) өміршеңдікті есепке ала отырып, пайдаланудағы рұқсат етілген атқарым – шегінде қауіпсіздіктің қажетті деңгейін қамтамасыз ету зақымданулардың болуымен, қалдық беріктігі рұқсат етілген деңгейден төмендететін сипатталатын жай-күйді болдырмауға бағытталған конструкцияны арнайы қарауды талап ететін атқарым;

139) өндіру жүйесі – электр энергиясының (генераторлардың, токтың және кернеу шамасының түрлендіргіш қондырғыларының, аккумуляторлардың) бір орталықтан өндірілуін және оның сипаттамаларының берілген шекте болуын қамтамасыз ететін электр энергиясы көздерінің немесе түрлендіргіштерінің, олардың кернеулері мен жиіліктерін тұрақтандыру құрылғыларының, қатар жұмыстар жүргізу, қорғау, басқару мен бақылау құрылғыларының жиынтығы;

140) өртке қарсы қолданылатын құбыршүмек – қозғалтқышқа және өрт қауіпі бар бөліктің басқа да тұтынушыларына отынның түсуін тоқтатуға арналған арақашықтық басқару бар құрылғы;

141) өрт қауіпі бар бөлік – ӘК өрт ошағы туындауының әлеуетті қауіптілігі бар бөлік;

142) өтемдік отын қоры – ӘК жүргізу және отынды өлшеу жүйелерінің дәлдігімен, пайдаланылатын ӘК мен қозғалтқыштардың жеке сипаттамаларының шашыңқылығымен, метеорологиялық жағдайлардың болжанғаннан ауытқу мүмкіндігімен байланысты ақауларды өтеу үшін қажетті отын салмағы, сондай-ақ ұшуға отын қорының қажетті есебінің әдістемелік қателіктерін өтеу үшін қажетті қосымша отын салмағы;

143) пайдаланудың күтілетін жағдайлары – тәжірибеден белгілі болған немесе оның пайда болуын әуе кемесінің немесе оның мақсатын ескере отырып қашықтықтан пилоттау пунктінің қызмет ету мерзімі ішінде жеткілікті негіздемемен болжауға болатын жағдайлар. Бұл жағдайлар атмосфераның метеорологиялық жай-күйіне, жер бедеріне, әуе кемесі мен қашықтықтан пилоттау пунктінің жұмыс істеуіне, персоналдың біліктілігіне және ұшу қауіпсіздігіне әсер ететін өзге де барлық факторларға байланысты. Күтілетін пайдалану шарттарына мыналар кірмейді:

тиісті пайдалану қағидаларын қолдану арқылы табысты түрде болдырмауға болатын экстремалды жағдайлар;

Стандарттардың осы жағдайларға қатысты талаптарын орындау қажетті және практикалық тұрғыдан негізделген ұшуға жарамдылық деңгейінен жоғары деңгейді қамтамасыз етуге алып келетіндей дәрежеде өте сирек туындайтын экстремалды жағдайлар;

144) пайдалану шектеулері – ӘК пайдалану процесінде олардың шектерінен әдейі шығуға жол берілмейтін параметрлердің шарттары, режимдері мен мәндері;

145) радиобайланыс жабдығы – радиоарналар бойынша хабарларды қабылдауды және жіберуді, экипаж мүшелері арасында байланыс жүргізуді, сондай-ақ жолаушыларды хабардар етіп отыруды қамтамасыз ететін жабдық;

146) резервтік жабдық – негізгі жабдықтың жекелеген түрлері істен шыққанда немесе оларды пайдалану мүмкін болмағанда қолайлы дәл сипаттамалары бар функциялардың шектелген санының қалыпты орындалуын қамтамасыз ету үшін қажет болатын міндетті жабдық;

147) резервтік отын қоры – екінші айналымға кетуге және Ұшуды пайдалану жөніндегі нұсқаулықтың ұйғарылған биіктікте отынның ең аз километрлік шығысына сәйкес келетін жылдамдықпен болжанған метеожағдайларда бағыт бойынша ұшудың есептелген нүктесінен қосалқы әуе айлағына ұшуды орындауға; қосалқы әуе айлағының үстінде күту режимінде ұшуды орындауға; шешім қабылдаған биіктікке дейін қонуға кіруді жүзеге асыруға арналған қажетті отын салмағы;

148) ресурс – пайдаланудан бастап немесе ӘК пайдалануды тоқтатқанға немесе тоқтата тұрғанға дейінгі жөндеуден кейін жаңғыртылуынан атқарымы;

149) рұқсат берілетін әсер етудің бұрышы (көтеру күштің коэффициенті) aдоn (Cyдоn) – ұшуды пайдалану жөніндегі нұсқаулықтың нұсқама ұйғарылған ӘК конфигурациялары мен ұшу режимдері үшін пайдалану шектеулері ретінде белгіленетін әсер ету бұрышының (көтеру күштің коэффициенті) мәні;

150) рұқсат етілген максималды айналыс жиілігі – максималды айналыс жиілігінен асып кеткен кезде газ-турбиналық қозғалтқыш автоматты түрде ажыратылатын пайдаланудың күтіліп отырған жағдайларындағы ротор айналыс максималды жиілігі;

151) салқын түрде іске қосу – қозғалтқышты (оның ішінде газтурбиналық қозғалтқышты) өшіргеннен кейін кемінде екі сағат өткен соң немесе техникалық құжаттамада белгіленген өзге уақыт аралығынан кейін жүзеге асырылатын қалыпты іске қосу;

152) сәйкестілік кестесі – ӘК-і үлгілерінің, қозғалтқышының, жабдығының осы Нормалардың талаптарына сәйкестілігі туралы куәландыратын құжат;

153) сертификаттау базисі – авиациялық техниканың үлгілік конструкциясын бекіту немесе қабылдау немесе осындай үлгілік конструкцияны өзгерту үшін негіз ретінде мемлекет белгілеген қолданылатын ұшу жарамдылығы және қоршаған ортаны қорғау стандарттары. Сертификаттау базисіне, сондай-ақ мемлекет осы үлгілік конструкцияға олардың қолданылуын айқындаған жағдайда, ұшу жарамдылығының арнайы шарттары, қауіпсіздіктің баламалы деңгейін растау шарттары және (немесе) талаптардан босату шарттары кіреді;

154) сигнализатор – параметрдің, жүйенің немесе объектінің талап етілетін мәнге немесе жай-күйіне сәйкестігі немесе сәйкес еместігі туралы ақпараттың көрсетілуін көзбен шолып қарау, дыбыстық және тактильді сигналдар түріндегі қамтамасыз ететін аспап;

155) стандартты атмосфера – мынадай түрде айқындалатын атмосфера:

ауа идеал құрғақ газ болып табылады;

ауаның физикалық тұрақтылары мынадай:

– теңіз деңгейіндегі орташа молярлық масса:

M₀ = 28,964 420 × 10⁻³ кг/моль;

- теңіз деңгейіндегі атмосфералық қысым:

P₀ = 1 013,25 гПа;

– теңіз деңгейіндегі температура:

t₀ = 15 °C, T₀ = 288,15 K;

– теңіз деңгейіндегі тығыздық:

r₀ = 1,225 0 кг/м³;

– мұздың еру температурасы:

Tᵢ = 273,15 K;

– әмбебап газ тұрақтысы:

R* = 8,314 32 Дж/(K × моль);

температуралық градиенттер мынадай

Геопотенциалдық биіктік (км)		Температуралық градиент (стандартты геопотенциалдыққа Кельвин шәкілі бойынша 1 км-ге дейін)
бастап	дейін
-5,0	11,0	-6,5
11,0	20,0	0,6
20,0	32,0	+1,0
32,0	47,0	+2,8
47,0	51,0	0,0
51,0	71,0	-2,8
71,0	80,0	-2,0
Стандартты геопотенциалдық метрдің мәні 9,80665 м²/с²-қа тең.

156) газ-турбиналық қозғалтқыштың сынақ циклы – пайдалануда пайдаланушы циклдарды пайдаланудың салыстырмалы жиіліктерін ескере отырып, осы циклдерде жинақталған зақымданудың ең толық және жеделдетілген көрінісін қамтамасыз ететін стендтік сынақтар кезінде роторлардың айналыс жиіліктерінің, реттегіш органдар қалыптарының уақыт бойынша өзгеруі;

157) әуе винтінің сынақ циклы – стендтік сынақтар кезінде әуе винтінің немесе қозғалтқыштың жұмыс режимдерінің, роторлар айналу жиілігінің, реттеу органдарының жағдайының және кіру шарттарының уақыт бойынша өзгеруі, ол ұшу циклдарында жинақталған зақымдануды осы циклдарды пайдалану жиілігін ескере отырып барынша толық және жедел қайта өндіруді қамтамасыз етеді;

158) тапсырыс беруші – азаматтық ӘК-ге тапсырыс беруші және (немесе) оны пайдаланушы Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары мен ұйымдары, азаматтық авиация ұйымдары;

159) тартымның кері қимылдау режимі – қосылған кері қимылдайтын құрылғы жағдайында қозғалтқыш жұмысының орныққан режимі;

160) тәжірибелік әуе винті – мемлекеттік сынақтардан өтпеген әуе винті. Мемлекеттік сынақтар – тәжірибелік әуе винтінің нормативтік-техникалық құжаттаманың және ұшуға жарамдылық куәлігін ресімдеу үшін әуе винтін әуе кемесіне орнатқанға дейін сертификаттауды белгілейтін осы Нормалардың талаптарына сәйкестігін растау мақсатында ресми комиссия жүргізетін сынақтары;

161) тоза бастаудан зақымдану – есептеу тәсілмен (мысалы, тоза бастаудан зақымдану қосудың желілік гипотезасын пайдалана отырып) анықталатын тоза бастаудың шартты шамасы;

162) тозу беріктігі (тозуға төтеп бергіштік) – тоза бастауға төтеп беретін конструкцияның (элементінің, материалының) қасиеті;

163) тозу – қасиеттерінің өзгеруіне, сызаттардың пайда болуы мен дамуына әкелетін ауыспалы жүктемелік жұмыс істеулер әрекетін конструкциясыда (элементінде, материалында) зақымданулардың біртіндеп жиналу процесі;

164) толық траектория – тартымы (қуаттылығы) бойынша номинал реттелуіне және Ұшуды пайдалану жөніндегі нұсқаулықтың белгіленген қозғалтқыштарды жылыту рәсімдерін ескере отырып Ұшуды пайдалану жөніндегі нұсқаулықтың тапсырылған жағдайлар мен ұшу режимдеріне қайта санамаланған нақты траектория;

165) топтамалық қозғалтқыш – топтамалық өндіріспен жасалатын және негізгі деректері, параметрі және конструкциясы мен қолданылатын материалдары бойынша мемлекеттік сынақтан өткен және Жарамдылығы туралы куәлік алған қозғалтқышқа сәйкес келетін қозғалтқыш;

166) төзімділік – конструкцияның (элементінің, материалының) тоза бастаудан зақымданулар пайда болуы мен дамуына төтеп беретін қасиеті (тоза бастаудан зақымданулар пайда болғанға дейінгі кезеңдегі төзімділік, тоза бастаудан зақымданулар дамыған кезеңдегі төзімділік);

167) төзімділікке сынақтар – конструкцияға ауыспалы жүктемелерді көп мәрте түсіру арқылы төзімділіктің сандық сипаттамаларын эксперименттік анықтау;

168) төзімділік шарттары бойынша пайдалануға рұқсат етілген атқарым – конструкцияны арнайы қараусыз шектерінде қауіпсіздіктің (қалдық беріктікті рұқсат етілген деңгейден төмендететін тозу зақымданулардың болуымен сипатталатын жай-күйді болдырмау) қажетті деңгейі қамтамасыз етілетін атқарым;

169) түрлендірілген қозғалтқыш – топтамалық қозғалтқышты, оның сипаттамасы мен ұшу жарамдылығына елеулі әсер ететіндей конструкциясын өзгертулермен топтамалы қозғалтқыштарды дамыту болып табылатын қозғалтқыш;

170) тіркеу мемлекеті – әуе кемесі тіркелген тізілімді жүргізетін мемлекет;

171) ұшу жарамдылығын қолдау жөніндегі нұсқаулар – авиациялық техниканың конструкциясын бекіту иесі оның сертификаттау базисіне сәйкес әзірлеген техникалық деректер мен техникалық қызмет көрсетуді жоспарлау және орындау жөніндегі нұсқаулар жиынтығы. Ұшу жарамдылығын қолдау жөніндегі нұсқаулар пайдаланушыға өзінің техникалық қызмет көрсету бағдарламасын әзірлеу үшін, сондай-ақ бекітілген техникалық қызмет көрсету ұйымына жұмыстарды орындау технологиясын белгілеу үшін қажетті ақпаратты ұсынады;

172) ұшу жолағы (бұдан әрі – ҰЖ) – ұшып көтерілу-қону жолағынан (ҰҚЖ), қауіпсіздіктің шеткі жолақтарынан (ҚШЖ) және ондайлар болса қауіпсіздіктің бүйірлі жолақтарынан (ҚБЖ) тұратын жердің учаскесі;

173) ұзын кезеңді қозғалысы – ӘК әсер етудің нақты тұрақты бұрышы кезінде ұшу жылдамдығында, биіктігінде салыстырмалы баяу тербелісті өзгерісімен сипатталатын ұшудың бастапқы траекториясына қатысты өзіндік бойлық қозғалысының түрі;

174) ұсынылатын ұшу режимдері – ӘК-ні ұшу пайдалануы жөніндегі басшылықта белгіленген пайдалану шектеулері шегіндегі ұшу режимдері;

175) ұшуға талап етілетін отын қоры – негізгі мен аэронавигациялық отын қорын қамтиды. Аэронавигациялық отын қоры өтемдік пен резервтік отын қорларынан тұрады;

176) ұшудағы кіші газ режимі – ротордың минималды қолжетімді айналу жиілігі кезінде, қонуға кірген кездегі тартымның талап етілетін қабылдауыштығы мен шамасын қамтамасыз ететін қозғалтқыш жұмысының белгіленген режимі;

177) ұшудың қолда бар арақашықтығы ҰҚД – әуеайлақ қызметі мәлімдеген ұшу бағытына қарай екпінінің қолда бар ұзындығы, ҚШЖ-ның және бос аймақтың жиынтығына тең қашықтық, бірақ та ҰКД ҰҚЖ-ның ұзындығынан 150% аспауға тиіс;

178) ұшудың таза траекториясы –градиенттері осы Нормаларға сәйкес кемітілген ұшудың толық траекториясы;

179) ұшу-навигациялық жабдық – жалпы ұшудан бастап қонғанға дейін ұшудың, навигацияның және ұшақ жүргізудің міндеттерін шешуге және тұтынушыларға ақпарат беруге арналған ӘК бортындағы өлшеу, есептеу және басқару жүйелері мен құрылғыларының және ақпаратты бейнелеп көрсету жүйесінің жиынтығы;

180) ұшып көтерілу – қозғалтқыш есептік тарту режимінде жұмыс істейтін уақыт кезеңімен айқындалатын ұшу кезеңі;

181) ұшып көтерілу режимі – ӘК ұшу кезіндегі жердегі (Н=0, М =0) қозғалтқыш жұмысының максималды режимі;

182) үзілген ұшып көтерілу арақашықтығы – рульдеу учаскесінің ұзындығына қысқартылған қолда бар ұшу жолағының ұзындығы;

183) үзілген ұшып көтерілу – ұшып көтерілу сипаттамасына әсер етуші ӘК қозғалтқышы немесе жүйелері істен шыққан сәтіне дейін қалыпты сияқты өтетін ұшуы, одан кейін ӘК жалғаспалы тежелуімен ол толық тоқтағанға дейін шарықтаудың тоқтатылуы басталады;

184) үлгілік конструкция – ұшуға жарамдылығын белгілеу мақсатында әуе кемесінің, қащықтан басқаратын әуе кемесінің, қозғалтқыштың немесе әуе винтінің типін айқындау үшін қажетті деректер мен ақпараттар жиынтығы;

185) флюгирлеу жүйесі – әуе винтінің қалақтарын флюгерлік күйге келтіруге арналған және автоматты түрде де, қолмен де іске қосылатын жүйе;

186) шекті әсер етудің бұрышы (көтергіш күш коэффициенті) anред (Су nред) – Ұшуды пайдалану жөніндегі нұсқаулықта ұйғарылған ӘК конфигурациялары мен ұшу режимдері үшін шекті шектеулер ретінде белгіленетін әсер ету бұрышының (көтергіш күштің коэффициенті) мәні;

187) шекті жай-күй – қауіпсіздік талаптары бұзылуына немесе берілген параметрлердің белгіленген шектерден шығуына немесе пайдалану тиімділігінің рұқсат етілгеннен төмендетілуіне байланысты конструкцияны одан әpi пайдалану тоқтатылатын кездегі оның жай-күйі;

188) шекті жүктемелер – күтілетін пайдалану шарттарында туындауы мүмкін ең жоғары жүктемелер;

189) шекті шектеулер – қандай да болмасын жағдайларда олардан тыс шығуға жол берілмейтін ұшу режимдерінің шектеулері;

190) шешім қабылдау биіктігі – егер оған жеткенге дейін қонуды орындау үшін қажетті бағдармен көз көрім байланыс орнатылмайтын немесе, егер осы биіктікте ұшудың берілген траекториясына қатысты қауіпсіз қонуын қамтамасыз етпейтін жағдайларда екінші айналымға кетудің маневрі басталуға тиіс ҰҚЖ шет жағасының деңгейінен есептелетін салыстырмалы биіктік;

191) шиыршықты қозғалыс – ӘК осы қозғалыстың тұрақтылығы немесе тұрақсыздығының дәрежесіне қарай өздігімен оның қисықтығы мен қисаю бұрышын кеміте немесе ұлғайта отырып, оның үдерісі кезінде ӘК шиыршықты түрдегі траектория бойынша жүретін өзіндік бүйірлі апериодтты қозғалысының (әдетте баяу ететін) түрі;

192) ыстық түрде іске қосу – қозғалтқышты өшіргеннен кейін 15 минуттан кешіктірмей жүзеге асырылатын қалыпты іске қосу;

193) істен шығу жай-күйі (бұдан әрі – функционалдық істен шығу) – осы жай-күйге әкелген себептерге қарамастан оның функциясының белгілі бір бұзылуымен сипатталатын жалпы жүйенің жұмысқа қабілетсіз жай-күйінің түрі;

194) эквивалентті қуат (Nэкв) – әуе винті қуатының сомасы және турбовинттік қозғалтқыштың реактивтік ағысының қуаты;

195) электрмен жабдықтау жүйесі – электр энергиясын өндіруді және оны тарату жүйелерінің жиынтығы;

196) электро-техникалық жабдық – электр энергиясын қабылдайтындар арасында электр энергиясының генерациялануын, түрленуін, таралуын қамтамасыз ететін жабдық, сондай-ақ дербес мақсаты бар және басқа жүйелердің элементтері болып табылмайтын әр түрлі электротехникалық құрылғылар;

197) электр энергиясының авариялық қуат көзі – қадамдық қозғалтқыштар мен қосалқы күш-қуат қондырғысында орнатылған бастапқы қуат көздері жұмысынан тәуелсіз электр-энергия көзі. Авариялық қуат көзі электр энергиясын қабылдағыштардың шектеулі құрамына (І санатына) қуат беру үшін бастапқы қуат көздері істемей қалған немесе/және өшірілген кездегі ұшуда қолданылады. Авариялық қуат көздеріне аккумулятор және одан қоректенетін түрлендіргіш мысал бола алады;

198) электр энергиясын қабылдағыштар – жұмыс істеу үшін электр энергиясын қажет ететін жүйелер, құрылғылар, жекелеген блоктар. Электрмен жабдықтаудың сенімділік талаптары сипаты бойынша электр энергиясының қабылдағыштары мынадай санаттарға бөлінеді; осы Нормалардың 30-тармағына сәйкес жұмысы ұшу мен қонудың қауіпсіз аяқталуын қамтамасыз ету үшін қажетті бірінші санатты электр энергиясын қабылдағыштар; ұшу тапсырмасы бойынша жоспарланған жұмысы ұшу мен қонудың қауіпсіз жалғасуы үшін қажетті екінші санатты электр энергиясын қабылдағыштар;

199) электр энергиясын тарату жүйесі – электр энергиясын туындату жүйесінен, жердегі қуат көзінің қосылу элементінен тарату құрылғыларына және тарату құрылғыларынан соң қажетті коммутациялар өндіруді, қабылдағыштардың электрмен қуаттануын резервтеуді және тарату жүйесін бұзылудан қорғауды қамтамасыз ететін электр энергия қабылдағыштарына жеткізіп отыратын құрылғылар жиынтығы;

200) биіктікке көтерілу градиенті, пайызбен көрсетілген: hнв= tgEнв*100%, где Eнв – мұнда Eнв – биіктікке көтерілу траекториясының көлбеу бұрышының тангенсі;

201) hпн – биіктікті алудың толық градиенті – осы Нормаларда қарастырылған жағдайларда ӘК ұшу сынақтары кезінде көрсетілген және Ұшуды пайдалану жөніндегі нұсқаулықпен белгіленген қозғалтқыштарды жылыту рәсімдерін ескере отырып тартымы (қуаттылығы) бойынша қозғалтқыштарды номинал реттеуіне келтірілген биіктікті алу градиенті;

202) Lр екпіннің ұзындығы – ҰҚЖ-дан оның бастау нүктесінен көтерілу нүктесіне дейін ӘК өтетін көлбеу бойынша қашықтығы;

203) nуmах Ұшуды пайдалану жөніндегі нұсқаулықта көрсетілген ең жоғары пайдалану жүктелімі – қаралып отырған ұшу салмағында және ӘК конфигурациясы кезінде координаттардың байланысқан жүйесінде айқындалатын маневрлеу кезінде ӘК салмағының ортасында конструкцияның беріктігі бойынша барынша рұқсат етілетін қалыпты жүктелімнің мәні;

204) Lұшу қалыпты (жалғастырылған) ұшудың арақашықтығы – старт нүктесінен үзілу нүктесінде ҰҚЖ-ның деңгейінен 10,7 м биіктіктегі нүктеге дейін ӘК өтетін көлбеу бойынша қашықтығы;

205) Lүзіл ұшу үзілген ұшудың арақашықтығы – старт нүктесінен толық аяқталған нүктесіне дейін ӘК өтетін көлбеу бойынша қашықтық;

206) hчнв биіктікті алудың таза градиенті – осы Нормаларға (осы тармақтың 206) тармақшасы) сәйкес кемітілген биіктікті алудың толық градиенті;

207) RBS (A, AC) режимі (Radar Beacon System) – Халықаралық азаматтық авиация туралы конвенциясының 10-қосымшасына сәйкес радиолокациялық жауап жиілік диапазонында және "сауал-жауап" кодтары бойынша ӘКБ-ның жұмыс режимі;

208) hсн - төмендету градиенті XCH-төмендеу траекториясы көлбеуінің тангенс бұрышының абсолюттік мөлшері, пайызбен көрсетілген: hCH =(tgXCH)*100%.

q тангаж бұрышы – OX бойлық осі мен координаттар қалыпты жүйелерінің OXg Zg көлденең жазықтығы арасындағы бұрыш.

6. ӘК орнықтылығы мен басқарылу сипаттамасын қарау кезінде пайдаланылатын шартты белгілер:

f, dв, dэ, dн – стабилизаторға, биіктік руліне, элерондарға, бағыттау руліне тиісінше басқару органдарының аэродинамалық ауытқу бұрыштары;

fш.э - бейтарап жағдайынан штурвалдың бұрыштық ауытқуы;

Хв, Хэ, Хн – өзінің бейтарап жағдайларына қатысты басқару штурвалы мен басқыштары (ұшқыш күш салған орында) иінтіректерінің желілік ауыспалығы;

Рв, Рэ – бойлық пен көлденең бағыттарында тиісінше штурвалдағы күштер;

Ри = Рн оң - Рн сол – басқыштардағы күштің әртүрлігі;

tв, tэ, tн – биіктік руль триммерлерінің, элерондардың және бағыт рулінің (өзінің бейтарап жағдайына сәйкес) ауытқу бұрыштары;

dPe/dхв, dPэ/dхэ, dPн/dхн, – олардың жүруі бойынша штурвалда және басқыштарда күштер өзгерісінің градиенттері;

wх, wy, wz – координаттар байланысқан жүйесінде қисаюының, жалтарудың және тангаждың жылдамдығы;

Рnв=dPв/dny, Хnв=dxв/dny – тиісінше штурвалда күштердің өзгеруі мен қалыпты жүктелімнің бірлігіне штурвалдың ауысуы;

^ny-заб=^ny-заб/^ny – биіктік рулінің (стабилизатордың) кезеңді ауытқу кезінде салыстырмалы қалыпты жүктелімді тастау (орнықтырылған үстелімге қатысы бойынша);

tср – биіктік рулінің (стабилизатордың) кезеңді ауытқуы кезінде қалыпты жүктелімнің белгіленген үстелімінің 95% жету үшін қажетті уақыт аралығы ретінде анықталатын іске қосылу уақыты;

ӘК орнықтылығы мен басқарылуын қарау кезінде қабылдаған координаттардың байланысқан (OXYZ) және жылдамдық (ОХа YaZa) жүйелері мен белгілердің ережесі. Жүйе координаталарының басталуы ӘК салмағының ортасында болады. ОХ бойлық осі симметрия жазықтығында жатады және ӘК соңынан тұмсық жағына қарай бағытталады. Бойлық осьтің бағыты ӘК, қанаттың немесе фюзеляждің базалық остері бойынша да, екпіннің бас остері бойынша да бағытталуы мүмкін.

ОҮ қалыпты осі ӘК симметрия жазықтығында орналасқан және оның жоғарғы бөлігіне бағытталған. OZ көлденең осі ӘК симметрия жазықтығына перпендикуляр және қанаттың оң жағына қарай бағытталған.

Vmin эр (VMCG) – екпіннің ең аз эволютивтік жылдамдығы.

Vmin эв (VMCA) – ұшудың ең аз эволютивтік жылдамдығы.

Vmin көтеріл (VMU) – көтерілудің ең аз жылдамдығы.

Vi.ш (Vef) – қозғалтқыш істен шыққан кездегі жылдамдық.

V1 - шешім қабылдау жылдамдылығы, онымен ұшуды қауіпсіз тоқтатуға да және қауіпсіз жалғастыруға да мүмкін ӘК екпінінің жылдамдығы.

Vалд.тірек (VR) – шассидің алдыңғы тірегінің көтерілу сәтіндегі жылдамдық, екпінде тангаж бұрышын ұлғайту үшін "өзіне қарай" бағытта штурвалдық ауытқуының басталу жылдамдығы.

Vотр (VLof) – көтерілу жылдамдығы, шарықтау жағдайында екпін аяқталғаннан кейін ШҚЖ-ның бетінен шассидің негізгі тіректерінің көтерілу сәтіндегі ӘК жылдамдығы.

V2 – ұшып көтерілудің қауіпсіз жылдамдығы.

V2n – барлық жұмыс істейтін қозғалтқыштармен бастапқы биіктікті алу жылдамдығы.

V3 – ұшып көтерілу тетіктемені жинай бастау сәтіндегі жылдамдық.

V4 – ұшып көтерілу ұшу конфигурациясы кезіндегі жылдамдық.

Vmin эn (VMGL) – қонуға кірудің минималды эволютивтік жылдамдығы.

Vmin эn -1 (VMGL) – жұмыс істемейтін бір қозғалтқышпен қонуға кірудің ең аз эволютивтік жылдамдығы.

Vmin эn -2 (VMGL-2) – жұмыс істемейтін екі қозғалтқышпен қонуға кірудің минималды эволютивтік жылдамдығы. Жақшалар ішінде ИКАО Халықаралық азаматтық авиация ұйымы қабылдаған жылдамдықтар келтірілген.

VЗПДmin – қонуға кірудің минималды көрсетімді жылдамдығы.

VЗПmax – қонуға кірудің максимальді көрсетімді жылдамдығы.

VЗП (VREF) – қонуға кірудің жылдамдығы.

VЗП_n-1 (VREF-1) – жұмыс істемейтін бір қозғалтқышпен қонуға кірудің жылдамдығы;

VЗП_n-2 (VREF-2) – жұмыс істемейтін екі қозғалтқышпен қонуға кірудің жылдамдығы;

Vc (Vs) – құлау жылдамдығы немесе байланысты координаттар жүйесінде көтергіш күш коэффициентінің ең үлкен мәніне сәйкес келетін ӘК-нің ең аз жылдамдығы, ол тежеу процесінде шабуыл бұрышы aпред немесе aс-қа дейін жеткенде анықталады (егер aпред осы Нормалардың 44-тармағында көзделген шарттар бойынша құлау арқылы белгіленсе), nуа = 1-ге келтірілген.

Vcl (Vsl) – ұшудың кіші газына сәйкес келетін ӘК салмағының, орталықтаудың және қозғалтқыштар жұмысы режимдерінің қаралып отырған мәндері үшін қаралып отырған конфигурацияда шығарып тастаудың жылдамдығы немесе ӘК ең аз жылдамдығы.

Va доп (Vc у доп), nyа = 1 келтірілген әсер етудің рұқсат етілетін бұрышы (көтергіш күш коэффициенті) кезіндегі жылдамдығы.

Vnn nyа = 1; келтірілген ескертуші белгілердің туындауына сәйкес келетін жылдамдық.

Vmaх э – ең жоғары пайдалану жылдамдығы.

Vmax max – есептік шекті жылдамдық.

Жылдамдықтарды қысқа белгілеу үшін мынадай қысқартулар пайдалану қажет:

ПЖ (JAS) – аспаптық жылдамдық;

ИЖ (CAS) – индикаторлық жер жылдамдығы;

ГОК (EAS) – индикаторлық жылдамдық;

ШЖ (TAS) – ақиқат жылдамдық.

Көрсетілген қысқартулар мөлшері бар сандық мәнінен кейін қойылады.

Мысалы, 200 км/с тең келетін қонуға кірудің аспатық жылдамдығы Vзп = 200 км/с ПЖ көрсетіледі.

Аспаптық жылдамдық – стандарттық жағдайларда теңіз деңгейінде ауаның қысымы кезінде қысылуын шегере отырып, ауаның толық және статикалық қысым арасындағы әр түрлігі бойынша градусталған жылдамдықтың көрсеткіші көрсететін жылдамдық

VПP --> Рполн - Рст, мұндағы Рполн ауаның қысылғанын ескере отырып, алынды.

Индикаторлық жер жылдамдығы – аспаптың қателікке және аэродинамалық дұрыстауға түзетілген аспаптық жылдамдық:

VИЗ = VПP + dVnp + dVa

Индикаторлық жылдамдық – теңіз деңгейінде стандарттық қысымнан ауа қысымының айырмашылығымен байланысты қысымдылыққа түзетілген индикаторлық жер жылдамдығы:

VИЗ = VПР + бVпр

Ақиқат жылдамдық – мынадай арақатынаспен индикаторлық жылдамдықпен байланысты оқыс емес ағысқа қатысты ӘК жылдамдығы.";

мынадай мазмұндағы 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 және 10-тараулармен толықтырылсын:

"2-тарау. Ұшу жарамдылығы жөніндегі директива

1-параграф. Ұшу жарамдылығы жөніндегі директиваларды шығару

1. "Қазақстан Республикасының әуе кеңістігін пайдалану және авиация қызметі туралы" Қазақстан Республикасының Заңы 16-9-бабының 2-тармағына (бұдан әрі – Заң) сәйкес ұшу жарамдылығы жөніндегі директива уәкілетті ұйыммен шығарылады.

Ұшу жарамдылығы жөніндегі директива әуе кемесіне немесе оның компоненттеріне мынадай жағдайлар болған кезде шығарылады:

1) әуе кемесінде немесе оның компонентінде қауіпсіз жай-күйдің болуы;

2) көрсетілген қауіпсіз жай-күйдің сол үлгідегі өзге әуе кемелерінде немесе компоненттерінде жоғары ықтималдықпен болуы немесе туындауы мүмкін болуы.

2. Ұшу жарамдылығы жөніндегі директиваның қолданыcын тоқтату осы тараудың 1-тармағында көзделген негіздердің жоқ екендігі расталған кезде уәкілетті ұйымның шешімімен жүзеге асырылады.

3. Уәкілетті ұйым тіркеу мемлекеті ретінде өзі шығарған тиісті әуе кемесіне қатысты барлық ұшу жарамдылығы жөніндегі директивалардың әзірлеуші мемлекетке жіберілуін (берілуін) қамтамасыз етеді.

4. Уәкілетті ұйым ұшу жарамдылығы жөніндегі директиваларды өзі бекіткен нұсқаулық материалды пайдалана отырып шығарады, оларға өзгерістер мен толықтырулар енгізеді, олардың қолданылуын тоқтатады және таратады.

2-параграф. Шет мемлекеттер шығарған ұшу жарамдылығы жөніндегі директивалар.

5. Әуе кемесінің, қозғалтқыштың, әуе винтінің не олардың модификациясының әзірлеуші мемлекетінің шетелдік авиациялық билік органдары шығаратын ұшу жарамдылығы жөніндегі директивалар әуе кемесін пайдалану қауіпсіздігі деңгейінің төмендеуіне әкелуі мүмкін мән-жайлар анықталған кезде ұшу қауіпсіздігінің қолайлы деңгейін қалпына келтіруге немесе қамтамасыз етуге бағытталған белгіленген іс-шараларды орындау үшін негіз болып табылады.

6. Әуе кемесіне орнатылған әуе кемесінің компоненттері үшін қолданылатын ұшу жарамдылығы жөніндегі директивалар болып тиісті компоненттің әзірлеуші мемлекеті шығаратын ұшу жарамдылығы жөніндегі директивалар танылады.

Әуе кемесінің әзірлеуші мемлекеті орнатылған компонентке қатысты қосымша ұшу жарамдылығы жөніндегі директива шығарған және ол компоненттің әзірлеуші мемлекеті шығарған ұшу жарамдылығы жөніндегі директивамен қайшылық (сәйкессіздік) туындаған жағдайда, әуе кемесінің әзірлеуші мемлекеті шығарған ұшу жарамдылығы жөніндегі директива басымдыққа ие болады.

7. Уәкілетті ұйым шетелдік авиациялық билік органдары шығарған, Қазақстан Республикасының азаматтық әуе кемелерінің мемлекеттік тізілімінде (бұдан әрі – Мемлекеттік тізілім) тіркелген әуе кемелеріне қатысты ұшу жарамдылығы жөніндегі директиваларды қарайды және мұндай директиваларды тиісті авиациялық билік органдарының ресми сайттарына сілтемелерді уәкілетті ұйымның интернет-ресурсында орналастыру арқылы Қазақстан Республикасының азаматтық әуе кемелерінің пайдаланушыларына жеткізуді қамтамасыз етеді.

3-параграф. Ұшу жарамдылығы жөніндегі директиваларды сақтау.

8. Егер осы тараудың 1 және 6-тармақтарына сәйкес оларда белгіленген мерзімдерде шығарылған ұшу жарамдылығы жөніндегі барлық қолданылатын директивалардың орындалуы қамтамасыз етілмесе, оған қатысты ұшу жарамдылығы жөніндегі директива не осындай директива қолданылатын компонентпен жарақтандырылған ӘК қолданылатын әуе кемесін пайдалануға жол берілмейді.

9. Ұшу жарамдылығын сақтау жөніндегі деректерді есепке алу жүйесі ұшу жарамдылығы жөніндегі директиваның талаптарына сәйкестікті растайтын мынадай деректерді қамтиды:

1) ұшу жарамдылығы жөніндегі директива туралы ақпарат (нөмірі, атауы), оның ішінде өзгерістер немесе түзетулер нөмірлері;

2) ұшу жарамдылығы жөніндегі директиваның қолданылуы туралы белгі ол әуе кемесінің немесе тұтастай компоненттің типіне қолданылатын, бірақ нақты техникалық қызмет көрсетуден өтетін әуе кемесінің немесе компоненттің нақты данасына жатпайтын жағдайларда; тиісті белгі уәкілетті тұлғаның қолымен куәландырылады;

3) ұшу жарамдылығы жөніндегі директивада көрсетілген қауіпсіз жай-күйдің сипаттамасы;

4) ӘК типі мен моделі, қозғалтқыш, әуе винті немесе компоненттің сызба нөмірі;

5) егер нұсқаулық бірнеше бөлімнен тұрған жағдайда орындалған ұшу жарамдылығы жөніндегі бөліктердің тізбесі; директива толық орындалған жағдайда оның атауына тұтастай сілтеме;

6) орындалған тексерулер мен қарап-тексерулердің нәтижелерін келтіре отырып, ұшу жарамдылығы жөніндегі директива нұсқауларын орындау әдісінің сипаттамасы;

7) ұшу жарамдылығы жөніндегі директива талаптарын қайталап орындау үшін белгіленген кезеңділігін көрсету (қайталама іс-шаралар көзделген жағдайда);

8) ұшу жарамдылығы жөніндегі директива талаптарының орындалған күні мен уақыты.

3-тарау. Үлгі сертификаты

1-параграф. Үлгі сертификатты беру

1. Сериялық өндіріс үшін Қазақстан Республикасында арналған жаңа конструкциядағы (жаңа үлгідегі) азаматтық әуе кемесін, қозғалтқышты және әуе винтін сертификаттау Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің міндетін атқарушының 2015 жылғы 16 қазандағы № 994 бұйрығымен бекітілген (Нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 12812 болып тіркелген) Сертификаттау және үлгі сертификатын беру қағидаларына сәйкес (бұдан әрі – Сертификаттау қағидалары) уәкілетті ұйыммен үлгі сертификатын ресімдеу арқылы жүзеге асырылады.

2. Уәкілетті ұйымның үлгі сертификатын беруі мыналарды растау болып табылады:

1) ӘК үлгілік конструкциясы және оның компоненттері осы Нормалардың 11-тарауында көрсетілген ұшу жарамдылығы нормаларына сәйкестігіне бағаланып, сәйкес деп танылған; және

2) ӘК типі сертификаттау базисінде көзделген, ұшу жарамдылығы талаптарына сәйкестігін көрсету үшін жеткілікті болып табылатын жердегі және ұшу сынақтарынан өткен; және

3) үлгілік конструкцияны бағалау және жүргізілген сынақтар нәтижелері бойынша ӘК қолданылатын ұшу жарамдылығы нормаларына сәйкестігіне әсер етуі мүмкін қауіпсіз ерекшеліктер немесе сипаттамалар анықталмаған.

2-параграф. Шет мемлекет берген үлгі сертификаты

3. Заңның 43-бабының 6-тармағына сәйкес шет мемлекеттің әзірлеуші мемлекеті берген азаматтық ӘК үлгі сертификаты (бұдан әрі – шетелдік үлгі сертификат) Сертификаттау қағидаларына сәйкес тиісті үлгідегі ӘК Мемлекеттік тізілімде бастапқы тіркеу мақсатында уәкілетті ұйыммен танылады.

4. Уәкілетті ұйым шетелдік үлгі сертификатын тану туралы шешім беру үшін мынадай шетелдік үлгі сертификаттарды таниды:

1) әзірлеуші мемлекет Америка Құрама Штаттары болып табылса, АҚШ-тың Федералдық авиация басқармасы (FAA) берген үлгі сертификаты, егер осы үлгі сертификаты берілген талаптар осы Нормалардың 12-тарауының 2-тармағында көрсетілген ұшу жарамдылығы нормаларына сәйкес келетін шарттарды сақтаған кезде;

2) Еуропалық одаққа мүше болып табылатын мемлекет және әзірлеуші мемлекеттің атынан Еуропалық ұшу қауіпсіздігі агенттігі (EASA) берген үлгі сертификаты, оларға сәйкес үлгі сертификаты берілген талаптар осы Нормалардың 12-тарауының 3-тармағында көрсетілген ұшу жарамдылығы нормаларына сәйкес келетін шарттарды сақтаған кезде;

3) егер әзірлеуші мемлекет Канада болып табылса, Канаданың Азаматтық авиация министрлігі (TCCA) берген үлгі сертификаты, оларға сәйкес үлгі сертификаты берілген талаптар осы Нормалардың 12-тарауының 4-тармағында көрсетілген ұшу жарамдылығы нормаларына сәйкес келетін шарттарды сақтаған кезде;

4) егер әзірлеуші мемлекет Бразилия болып табылса, Бразилияның Ұлттық азаматтық авиация агенттігі (ANAC) берген үлгі сертификаты, оларға сәйкес үлгі сертификаты берілген талаптар осы Нормалардың 12-тарауының 5-тармағында көрсетілген ұшу жарамдылығы нормаларына сәйкес келетін шарттарды сақтаған кезде;

5) егер әзірлеуші мемлекет Ресей Федерациясы болып табылса, Ресей Федерациясының Әуе көлігі жөніндегі федералдық агенттігі (Росавиация) берген үлгі сертификаты, оларға сәйкес үлгі сертификаты берілген талаптар осы Нормалардың 12-тарауының 6-тармағында көрсетілген ұшу жарамдылығы нормаларына сәйкес келетін шарттарды сақтаған кезде;

6) егер әзірлеуші мемлекет Украина болып табылса, Украинаның Мемлекеттік авиациялық әкімшілігі берген үлгі сертификаты, оларға сәйкес үлгі сертификаты берілген талаптар осы Нормалардың 12-тарауының 7-тармағында көрсетілген ұшу жарамдылығы нормаларына сәйкес сәйкес келетін шарттарды сақтаған кезде.

5. Осы Тараудың 4-тармағында көрсетілген шетелдік үлгі сертификатының сертификаттау базисіне мыналар кіреді:

1) осы Нормалардың 12-тарауында көрсетілген, үлгі сертификаты берілген күнге қолданыста болған тиісті ұшу жарамдылығы нормалары, сондай-ақ үлгі сертификатының иесі әзірлеген және әзірлеуші мемлекет бекіткен кейінгі өзгерістер;

2) осы параграфтың 6, 7 және 8-тармақтарында тиісінше белгіленген қоршаған ортаны қорғау жөніндегі тиісті талаптар.

6. Шетелдік үлгі сертификатында көрсетілген шу деңгейіне қойылатын тиісті талаптар Халықаралық азаматтық авиация туралы конвенцияға I томының 16-қосымшасында белгіленген талаптарға сәйкес келеді (бұдан әрі – Конвенция).

7. Шетелдік әуе кемелері мен қозғалтқыштарының үлгі сертификатында көрсетілген эмиссия бойынша тиісті талаптар Конвенцияға II томның 16-қосымшасында белгіленген талаптарға сәйкес келеді.

8. Шетелдік әуе кемелері мен қозғалтқыштарының үлгі сертификатында көрсетілген CO₂ эмиссиясына қойылатын тиісті талаптар Конвенцияға III томның 16-қосымшасына сәйкес келеді.

9. Үлгі сертификаты мыналарды қамтиды:

1) ӘК үлгілік конструкциясын;

2) пайдалану шектеулерін;

3) үлгі сертификатына деректер картасын;

4) қолданылатын сертификаттау базисін;

5) әзірлеуші мемлекет растаған қоршаған ортаны қорғау талаптарын;

6) қолданылатын сертификаттау ерекшеліктерінде және қоршаған ортаны қорғау талаптарында компонентке белгіленген шарттар мен шектеулерді.

Бұдан басқа, әуе кемесінің үлгі сертификаты шу бойынша үлгі сертификатын да қамтиды.

10. Әуе кемесінің пайдаланушысы тиісті ӘК қатысты қолданылатын сертификаттау базисіне сәйкес әзірленген ұшу жарамдылығын қолдау жөніндегі нұсқаулардың толық жиынтығын үлгілік конструкцияға жауапты ұйымнан ӘК жеткізілгеннен кейін немесе аталған әуе кемесіне бастапқы ұшу жарамдылығы сертификаты берілгеннен кейін, осы оқиғалардың қайсысы кейінірек орын алса, сол сәтте алады.

4-тарау. Модификация және (немесе) жөндеу

1. Осы тарау осы Нормалардың 3-тарауына сәйкес бұрын танылған шетелдік үлгі сертификаты шеңберінде әзірленген үлгі конструкцияның модификацияларын және (немесе) жөндеуін орындауды бекітуге қойылатын талаптарды белгілейді.

2. Үлгі конструкцияны модификациялау және (немесе) жөндеу үлгіні сертификаттау кезінде пайдаланылған және осы Нормалардың 3-тарауында көрсетілген ұшу жарамдылығының қолданылатын нормаларына ӘК-нің сәйкестігін сақтауды қамтамасыз ету үшін Үлгіні сертификаттау қағидаларында белгіленген тәртіппен бекітілуге жатады.

3. Осы Нормалардың 3-тарауының 2-параграфына сәйкес үлгі сертификаты танылған ӘК үлгі конструкциясына кез келген модификацияларды және (немесе) жөндеулерді орындау уәкілетті ұйыммен келісуге жатады, бұл ретте тиісті үлгі конструкция өзгерісі:

1) әзірлеуші мемлекеттің уәкілетті органы немесе үлгілік конструкцияға жауапты ұйым тарапынан бекітілген; немесе;

2) әзірлеуші мемлекеттің уәкілетті органы атынан әрекет етуге уәкілеттік берілген тұлға тарапынан бекітілген; немесе

3) модификацияны әзірлеуге жауапты, сонымен қатар үлгі сертификатының немесе қосымша үлгі сертификатының иесі болып табылатын сертификатталған ұйым тарапынан, әзірлеуші мемлекеттің уәкілетті органымен келісілген тәртіппен бекітілген болуы қажет.

4. ӘК-нің үлгі конструкциясына модификацияны және (немесе) жөндеуді уәкілетті ұйыммен келісусіз орындау ұшуға жарамдылық сертификатының жарамдылығының күшін жоюға әкеп соғады.

5. Әуе кемесін Мемлекеттік тізілімде бастапқы тіркеу кезінде импортталатын әуе кемесінде орындалған үлгі конструкцияның әрбір модификациясын және (немесе) жөндеуін жеке келісу талап етілмейді. Мұндай модификациялар және (немесе) жөндеулер тиісті әуе кемесіне ұшуға жарамдылық сертификатын беру арқылы қабылданады, мынадай шарттар сақталған жағдайда:

1) модификация және (немесе) жөндеу ұшу жарамдылығын қолдау жөніндегі есепке алу жүйесінде (әуе кемесіне техникалық қызмет көрсету есебінде) ұшуға жарамдылық сертификатын бастапқы беру сәтіне дейін көрсетілген; және

2) орындалған модификациялар және (немесе) жөндеулердің осы тараудың 3-тармағында белгіленген талаптарға сәйкестігін растайтын құжаттық дәлелдемелер бар.

6. Үлгі конструкцияның модификациясы және (немесе) жөндеуі, үлгі конструкцияға жауапты ұйым шығарған сервистік бюллетеньмен немесе оған баламалы құжатпен қамтылған жағдайда, мынадай шарттар сақталғанда уәкілетті ұйыммен келісілген деп есептеледі:

1) модификация және (немесе) жөндеу осы Нормалардың 3-тарауының 4-тармағында көрсетілген әзірлеуші мемлекеттің уәкілетті органымен бекітілген; және

2) үлгі конструкцияға жауапты ұйымның сервистік бюллетенінің немесе оған баламалы құжаттың қолданылуына қатысты, өзгерістің әуе кемесінің қолданыстағы үлгі конструкциясымен үйлесімділігі мен өзара әрекеттесуін растайтын жеткілікті техникалық дәлелдемелер бар; және

3) үлгі конструкцияға енгізілген өзгерістерге қатысты ұшу жарамдылығын қолдау жөніндегі ақпарат қолжетімді және тиісті техникалық қызмет көрсету бағдарламасына енгізілген;

4) уәкілетті ұйымға модификацияны және (немесе) жөндеуді орындау туралы құжат ресімделген күннен бастап күнтізбелік 30 күннен кешіктірмей енгізілген өзгеріс туралы хабарланған.

7. Жөндеуді орындау Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің міндетін атқарушының 2015 жылғы 24 ақпандағы № 197 бұйрығымен (Нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 11722 болып тіркелген) Азаматтық авиацияның авиациялық техникасына техникалық қызмет көрсету және оны жөндеу жөніндегі ұйымды сертификаттау және оған сертификат беру қағидаларына сәйкес уәкілетті ұйыммен сертификатталған немесе танылған техникалық қызмет көрсету ұйымымен не жөндеу әзірлеуші мемлекеттің және (немесе) өндіруші мемлекеттің уәкілетті органы тиісті түрде бекіткен өндірістік ұйыммен, әзірлеуші ұйым ұсынған монтаждау жөніндегі нұсқаулықтарға сәйкес жүзеге асырылады.

8. ӘК үлгі конструкциясын жөндеу барлық қажетті нұсқаулықтар мен шектеулерді қамтиды. Пайдаланушы аталған нұсқаулықтар мен шектеулерді әзірлеуші ұйымнан алады.

5-тарау. Ұшуға жарамдылық сертификаты

1-параграф. Жалпы ережелер

1. Заңның 47-бабының 2-тармағына сәйкес ұшуға жарамдылық сертификаты Мемлекеттік тізілімде тіркелген әуе кемелеріне беріледі.

2. Ұшуға жарамдылық сертификаты уәкілетті ұйыммен әуе кемесінің сәйкес ұшу жарамдылығы нормаларында көзделген конструкциялау талаптарына сәйкестігі негізінде беріледі.

3. Ұшуға жарамдылық сертификаты берілген әуе кемесі осындай сертификаттың талаптарына сәйкес және әуе кемесін ұшу пайдалану жөніндегі нұсқаулықта көрсетілген бекітілген пайдалану шектеулері шегінде пайдаланылады.

4. Ұшуға жарамдылық сертификатын беру үшін уәкілетті ұйым өтінімді қарауды, әуе кемесінің конфигурациясын сәйкестендіруді, пайдалану және техникалық құжаттаманы қарауды, сондай-ақ әуе кемесін қарап-тексеруді мына құжаттарға сәйкес жүзеге асырады:

1) Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің міндетін атқарушының 2015 жылғы 24 ақпандағы № 198 бұйрығымен (Нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 12073 болып тіркелген) бекітілген Қазақстан Республикасының азаматтық әуе кемесін сертификаттау және ұшуға жарамдылық сертификатын беру қағидаларына (бұдан әрі – Ұшуға жарамдылығын сертификаттау қағидалары);

2) Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің 2017 жылғы 19 шілдедегі № 483 бұйрығымен (Нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 15633 болып тіркелген) бекітілген Жеңіл және аса жеңіл авиация саласындағы сертификаттау қағидаларына (бұдан әрі – Жеңіл және аса жеңіл авиация саласындағы сертификаттау қағидалары).

5. Үлгі конструкцияға жауапты ұйым (әзірлеуші) әзірлейтін пайдалану, техникалық және өзге де құжаттама әзірлеуші мемлекеттің тілінде және қажет болған жағдайда ағылшын тілінде не үлгілік конструкцияға жауапты ұйым мен пайдаланушы арасындағы келісім бойынша өзге тілде орындалады.

6. Авариялық-құтқару жазбалары, көрсеткіштері, нұсқаулықтары және экипаж мүшелері, жолаушылар мен авариялық-құтқару қызметтері пайдалануға арналған өзге де ақпарат Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілінде, сондай-ақ ағылшын тілінде орындалады. Қажет болған жағдайда олардың қосымша түрде орыс тілінде және (немесе) пиктограммаларды қолдана отырып орындалуына жол беріледі.

7. Ұшуға жарамдылық сертификатына өзгерістер және (немесе) толықтырулар уәкілетті ұйыммен Ұшуға жарамдылығын сертификаттау қағидаларына сәйкес енгізіледі.

8. Әуе кемесінің меншік иесі және (немесе) пайдаланушысы ауысқан жағдайда:

1) ӘК-нің Мемлекеттік тізілімде тіркелуі сақталған кезде ұшуға жарамдылық сертификаты өз күшін сақтайды және әуе кемесімен бірге беріледі;

2) әуе кемесі Мемлекеттік тізілімнен шығарылған кезде ұшуға жарамдылық сертификаты күшін жояды (жарамсыз болады).

2-параграф. Ұшуға жарамдылық сертификатын бастапқы алу

9. ӘК-нің ұшуға жарамдылығын бағалау әуе кемесінің бекітілген үлгілік конструкцияға сәйкестігін және ұшуларды орындауға жарамды күйде екенін растайтын құжатталған жазбалар мен деректерді тексеруді қамтиды, оның ішінде:

1) ӘК-нің үлгі сертификаты осы Нормалардың 3-тарауына сәйкес уәкілетті ұйыммен танылған;

2) әуе кемесі Мемлекеттік тізілімде тіркелген;

3) тиісті әуе кемесіне арналған техникалық қызмет көрсету бағдарламасы әзірленген, бекітілген және өзекті;

4) әуе кемесінде орындалған барлық модификациялар және (немесе) жөндеулер сәйкестендірілген, құжатталған және осы Нормалардың 4-тарауының талаптарына сәйкес;

5) әуе кемесіне қатысты қолданылатын барлық ұшу жарамдылығы жөніндегі директивалары осы Нормалардың 2-тарауына сәйкес орындалған және есепке алынған;

6) ӘК-нің типі мен моделіне сәйкес келетін, бекітілген пайдалану шектеулерін, міндетті тақтайшаларды, толықтырулар мен қосымшаларды қамтитын қолданыстағы ұшу пайдалану жөніндегі нұсқаулықпен жарақталған;

7) техникалық қызмет көрсету бағдарламасында көзделген техникалық қызмет көрсету бойынша барлық жұмыстар, оның ішінде ұшуға жарамдылық шектеулері (ALI), техникалық қызмет көрсетуге қойылатын сертификаттау талаптары (CMR), жоспарлы және арнайы тексерулер орындалған;

8) ӘК-нің , қозғалтқыштардың, әуе винттерінің және пайдалану мерзімі шектеулі компоненттердің (сағаттарда, циклдерде және күнтізбелік уақытта) атқарымы жөніндегі есептік деректер толық, үздіксіз және белгіленген ресурстардың, техникалық қызмет көрсету аралықтарының және қолданылатын ұшуға жарамдылық шектеулерінің сақталғанын растайды;

9) анықталған барлық ақаулар жойылған, не тиісті жағдайларда № 551 бұйрыққа сәйкес белгіленген тәртіппен кейінге қалдырылған;

10) әуе кемесінің массасы және орталықтандыру туралы есебі жабдықтар тізбесімен бірге ӘК-нің ағымдағы конфигурациясына сәйкес келеді;

11) ӘК тарихын және техникалық қызмет көрсету жазбаларын растайтын нөмірлік құжаттаманың болуы;

12) ӘК-нің орнатылған жаңа немесе жөнделген бөлшектер мен компоненттердің шығу тегін растайтын есептік деректердің болуы;

13) орындалған жұмыстардың ұшуға жарамдылығын шектеуге әсерін айқындауға мүмкіндік беретін алдыңғы техникалық қызмет көрсету, жөндеу және модификациялар туралы есептік деректердің болуы және өндіруші көздеген тексерулерден тыс техникалық қызмет көрсету бағдарламасына енгізілетін қосымша тексерулерулердің қажеттілігі;

14) қолданылатын жағдайда ӘК-нің экспорттық ұшуға жарамдылық сертификаты;

15) егер қолданылатын жағдайда ӘК-нің шу бойынша сертификатының және радиоберуші аппаратураны пайдалануға уәкілетті ұйым берген рұқсаттың болуы;

16) егер қолданылатын жағдайда "S Mode" режиміндегі "әуе – жер" деректер беру желісі және борттық жауап бергіштің "SELCAL" сайлау шақыру жүйесі мемлекеттік және тіркеу тану белгілеріне сәйкес қайта бағдарламаланған;

17) қолданылатын жағдайда авариялық жетекті таратқыштар (ELT) қайта бағдарламаланған және тіркеу және тану белгілерінің өзгеруі, пайдаланушының ауысуы ескеріліп, КОСПАС–САРСАТ жүйесінде тіркелген.

10. Бастапқы ұшуға жарамдылық сертификатын беру мақсатында әуе кемесін қарап-тексеру кезінде уәкілетті ұйым әуе кемесінің мынадай талаптарға сәйкестігін тексереді:

1) қолданылатын жағдайда, ӘК-нің тану тақтайшасының болуы, сондай-ақ онда көрсетілген сәйкестендіру деректерінің пайдалану және есепке алу құжаттамасындағы деректерге сәйкестігі;

2) ұшу жарамдылығына әсер етуі мүмкін фюзеляжды, қанатты, қанатын, басқару беттерін, шассиді, қозғалтқыштарды және әуе винттерін қоса алғанда, планер конструкциясының көзге көрінетін зақымдануларының болмауы;

3) үлгі конструкцияға нақты орындалған модификациялар және (немесе) жөндеулердің бекітілген құжаттамаға сәйкестігі, сондай-ақ олардың есепке алынуы және осы Нормалардың 4-тарауының талаптарына сәйкес орындалуы;

4) қозғалтқыштар мен әуе винттерінің сәйкестендіру тану тақтайшаларының болуы және оларда көрсетілген сәйкестендіру деректерінің олардың пайдалану және есепке алу құжаттамасындағы деректерге сәйкестігі;

5) орнатылған компоненттердің сериялық нөмірлерінің ӘК-нің ұшуға жарамдылығын қолдау жөніндегі жазбаларда қамтылған деректерге сәйкестігі;

6) интерьер конфигурациясын, авариялық-құтқару жабдығын, қауіпсіздік жабдығын, міндетті тақтайшалар мен таңбалауды қоса алғанда, әуе кемесінің нақты конфигурациясының бекітілген құжаттамаға сәйкестігі;

7) ӘК-нің нақты жай-күйі мен есепке алу деректерін қарау шеңберінде жүргізілген құжатталған ұшуға жарамдылықты бағалау нәтижелері арасында алшақтықтардың болмауы.

3-параграф. Ұшуға жарамдылық сертификатының қолданылу мерзімін ұзарту

11. Ұшуға жарамдылық сертификатының қолданылу мерзімін ұзарту кезінде уәкілетті ұйым әуе кемесінің ұшуға жарамдылық мәртебесін бағалауды тиісті есепке алу және пайдалану құжаттарымен растай отырып жүзеге асырады, оның ішінде:

1) ӘК-нің, қозғалтқыштардың, әуе винттерінің және қызмет ету мерзімі шектеулі компоненттердің (сағаттарда, циклдерде және күнтізбелік уақытта) атқарымы жөніндегі есептік деректер толық, үздіксіз және белгіленген ресурстардың, техникалық қызмет көрсету аралықтарының және қолданылатын ұшуға жарамдылық шектеулерінің сақталғанын растайды;

2) осы Нормалардың 1-тарауымен регламенттелетін барлық қолданыстағы барлық ұшуға жарамдылық директиваларының сақталуын көрсететін есепке алу деректері;

3) ӘК-нің массасы мен центрлеуі туралы есеп орнатылған жабдықтың тізбесімен бірге ӘК-нің ағымдағы конфигурациясына сәйкес келеді;

4) техникалық қызмет көрсету бағдарламасында көзделген барлық техникалық қызмет көрсету тапсырмалары, оның ішінде ұшуға жарамдылық шектеулері (ALI), техникалық қызмет көрсету жөніндегі сертификаттық талаптар (CMR), жоспарлы және арнайы тексерулер толық көлемде және белгіленген мерзімдерде орындалған;

5) әуе кемесінің үлгі конструкциясына енгізілген кез келген модификациялар және (немесе) жөндеулер осы Нормалардың 4-тарауының талаптарына сәйкес келеді.

Ұшуға жарамдылық сертификатының қолданылу мерзімін ұзарту мақсатында әуе кемесін қарау осы тараудың 10-тармағына сәйкес жүргізіледі.

6-тарау. Әуе кемесінің шуыл бойынша сертификаты

1. Заңның 38-бабының 1-тармағына сәйкес осы тарау ӘК-нің шуыл бойынша сертификатын беру талаптарын белгілейді.

2. Шуыл бойынша сертификатты беру осы Нормалардың 3-тарауының 4, 5 және 6-тармақтарының талаптарына ӘК-нің сәйкестігін растау мақсатында ұшуға жарамдылықты сертификаттау қағидаларына сәйкес жүзеге асырылады.

Сәйкестік расталған кезде және ұсынылған дәлелдемелік материалдарды қанағаттанарлық деп таныған жағдайда уәкілетті ұйым шуыл бойынша сертификаттауды растайтын құжатты – әуе кемесінің бортына орналастыруға жататын шуыл бойынша сертификатты береді.

Шуыл бойынша сертификат әуе кемесіне Конвенцияның 16-қосымшасының I томына сәйкес беріледі, бұл ретте әуе кемесі тиісті шуыл стандартының талаптарына сәйкес келеді деп есептеледі.

3. ӘК-нің шуыл бойынша сертификатын алу туралы өтінім ӘК тіркеу кезінде бір рет беріледі. ӘК-нің шуыл сипаттамалары өзгеріп, соның салдарынан шуыл деңгейі немесе шуыл стандарты өзгерген жағдайда, жаңа өтінім беру талап етіледі.

4. Уәкілетті ұйым ӘК-нің бекітілген үлгілік конструкцияға және осы Нормалардың 3-тарауының 6-тармағында көрсетілген шу бойынша қолданылатын талаптарға сәйкестігін келесідей тексереді:

1) осы Нормалардың 3-тарауының 4-тармағында көрсетілген әуе кемесінің сертификаттау базисі шуыл бойынша тиісті талаптарды қамтиды; және

2) шуыл бойынша сертификаттау жөніндегі қосымша құжаттарда Конвенцияның 16-қосымшасының I томының II бөлігінде қолданылатын талаптарға сәйкес айқындалған ақпаратты қамтиды.

5. ӘК-нің меншік иесі немесе пайдаланушысы өзгерген кезде, оның Мемлекеттік тізілімдегі тіркелуі сақталған жағдайда, шуыл бойынша сертификат өзінің қолданылуын сақтайды.

6. Әуе кемесінің шуыл бойынша сертификатының қолданылуы ӘК қолданылатын шуыл бойынша сертификаттау стандарттарына сәйкестігін жоғалтқан жағдайда уәкілетті ұйыммен тоқтатылады немесе күші жойылады.

7. ӘК Мемлекеттік тізілімнен шығарылған жағдайда, шуыл бойынша сертификаттың қолданылуы тоқтатылады.

7-тарау. Әуе кемелерінің компоненттері мен материалдарының жарамдылығы.

1. Осы тараумен осы Нормаларға сәйкес берілген ұшуға жарамдылық сертификаты бар ӘК орнатуға арналған әуе кемесінің компоненттері мен материалдарын қабылдауға қойылатын талаптар белгіленеді.

1-параграф. Орнатуға арналған бөлшектер мен аспаптарды беру

2. Заңның 48-бабының 3-тармағына сәйкес азаматтық әуе кемелеріне техникалық қызмет көрсетуді және жөндеуді жүргізу кезінде борттық журналдарды, карточкаларды, жапсырмаларды, пайдалануға рұқсат беру туралы сертификатты немесе өндіруші ұйым не техникалық қызмет көрсету жөніндегі сертификатталған ұйымы берген олардың куәландырылған телнұсқаларын қоса алғанда, тиісті сәйкестендіру құжаттары жоқ материалдарды, жинақтаушы бұйымдар мен қосалқы бөлшектерді пайдалануға тыйым салынады.

3. Әуе кемесінің компонентін пайдалануға рұқсат беру сертификаты Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің міндетін атқарушының 2015 жылғы 24 ақпандағы № 196 бұйрығымен бекітілген Авиациялық техникаға техникалық қызмет көрсету және жөндеу жөніндегі ұйымдарға қойылатын сертификаттық талаптарында (Нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 12045 болып тіркелген) (бұдан әрі – Авиациялық техниканы техникалық қызмет көрсету және жөндеу жөніндегі ұйымдарға қойылатын сертификаттық талаптары) белгіленген рәсімдерге сәйкес техникалық қызмет көрсету нәтижелері бойынша беріледі.

4. Белгіленген тәртіппен дайындалған не техникалық қызмет көрсетуден өткен әуе кемесінің компоненті оны орнату мен пайдалануға жарамдылығын растайтын, осы тараудың 2-тармағына сәйкес берілген тиісті шығару құжаттарымен қоса беріледі.

2-параграф. Жарамдылық және талаптарға сәйкестік мәртебесі

5. CAC RK Form 1 нысаны немесе оған баламалы құжаттар ӘК компонентінің ұшуға жарамдылық мәртебесін айқындайды.

6. Әуе кемесінің компонентін қабылдайтын немесе орнататын ұйым оның бекітілген деректерге немесе белгіленген стандартқа сәйкестігін, оның ішінде конструкция мен модификацияларға қойылатын талаптарды, өндірушінің бөлшектер каталогын және өзге де бекітілген ақпарат көздерін пайдалана отырып тексереді, сондай-ақ қолданылатын ұшуға жарамдылық жөніндегі директиваларының сақталуын және қызмет ету мерзімі шектеулі бөлшектерге бақылауды қамтамасыз етеді.

3-параграф. Әуе кемесінің компоненттері мен агрегаттары

7. ӘК-нің компоненттері мен материалдарына ӘК, оның қозғалтқышына немесе әуе винтіне орнатылатын, сәйкестендіруге және қадағалануға жататын, үлгі сертификат иесі стандартты бөлшектерге немесе материалдарға жатқызған бөлшектер мен материалдарды қоспағанда, әуе кемесінің, қозғалтқыштың, әуе винтінің не жабдықтың үлгі сертификатының иесі бөлшек нөмірін берген бөлшектер, жабдықтар және материалдар жатады.

8. Бөлшекті стандартты бөлшектерге жатқызу үлгілік конструкцияға жауапты ұйыммен стандартты бөлшектер жөніндегі нұсқаулықты әзірлеу және шығару арқылы, оны әзірлеуші мемлекеттің уәкілетті органы қабылдаған жағдайда, не бөлшектер каталогында тиісті ұлттық немесе халықаралық ерекшеліктеріне сілтеме көрсету арқылы жүзеге асырылады.

Көрсетілген ерекшелік авиациялық ерекшелік болып табылмайды, нақты бөлшекке қолданылады және оның бірмәнді сәйкестендірілуін және үлгілік конструкция құрамында пайдалануға жарамдылығын қамтамасыз етеді.

4-параграф. Жаңа компоненттер

9. Қазақстан Республикасынан тыс жерде орналасқан ұйым дайындаған ӘК компоненті тиісті мемлекеттің уәкілетті органы қабылдаған шығару туралы құжатпен бірге жүреді, ол компонентті дайындаудың белгіленген талаптарға сәйкестігін және оның ӘК орнатуға жарамдылығын растайды.

10. Компоненттің белгіленген тәртіппен дайындалғанын растау ретінде өндіріс сертификаты, дайындаушының сертификаты не тиісті мемлекеттің уәкілетті органы берген немесе таныған өзге де шығару құжаты болып табылады.

11. Шығару құжаты уәкілетті ұйымның талдауына жатады және Халықаралық азаматтық авиация туралы конвенцияда белгіленген стандарттарға сәйкессіздік анықталған жағдайда қабылданбайды.

12. Әуе кемесіне түпнұсқа жабдық өндірушісі болып табылмайтын (бұдан әрі – OEM) өндірушілер дайындаған бөлшектерді орнату алдында мұндай бөлшектердің мынадай талаптарға сәйкестігі расталуы қамтамасыз етіледі:

1) OEM өндірісінің бөлшектері үшін белгіленген талаптарға баламалы ұшу жарамдылығы нормаларына сәйкестігі;

2) мұндай бөлшектердің бекітілген үлгілік конструкцияда не өндірушінің бөлшектер каталогында көрсетілуі немесе әзірлеуші мемлекеттің уәкілетті органының мақұлдауының болуы.

5-параграф. Пайдаланылған компоненттер

13. Сертификатталған авиациялық техникасына техникалық қызмет көрсету және оны жөндеу жөніндегі ұйымы пайдаланатын компоненттер авиациялық техниканы техникалық қызмет көрсету және жөндеу ұйымдарына қойылатын сертификатық талаптарына сәйкес ресімделген САС РК Form 1 нысанымен не баламалы құжатпен қоса жүреді.

14. Авиациялық оқиғаға немесе оқыс оқиғаға қатысқан ӘК-нен алынған компоненттерді САС РК Form 1 нысанымен немесе осы тараудың 3-тармағында көрсетілген баламалы құжатпен, сондай-ақ жұмыстарды орындауға арналған арнайы тапсырмамен қоса ұсыну шартымен әрі қарай пайдалануға жіберіледі.

Жұмыстарды орындауға арналған арнайы тапсырмада авиациялық оқиға немесе оқыс оқиға мән-жайларын ескере отырып орындалатын қосымша тексерулердің, сынақтардың және өзге де іс-шаралардың тізбесі қамтылады.

Қажет болған жағдайда көрсетілген тапсырманы орындау үшін тиісті компонентті дайындаушы ұсынған ақпарат немесе тексеру және (немесе) жөндеу әдістерін әзірлеген ұйымның ақпараты пайдаланылады. Арнайы тапсырмаға сілтеме САС РК Form 1 нысанының 12-бөлімінде немесе баламалы құжаттың тиісті бөлімінде көрсетіледі.

6-параграф. Материалдар

15. Шығыс материалы авиациялық техниканы техникалық қызмет көрсету, жөндеу немесе өндіру кезінде бір рет қолданылады және қайта пайдалануға жатпайды, оған майлау материалдары, желімдер, компаундтар, лак-бояу материалдары, химиялық заттар мен герметиктер жатады.

Шикізат әуе кемесінің құрамдас бөліктерін кейінгі өңдеу және дайындау үшін пайдаланылады, оған металдар, пластмассалар, ағаш, маталар және өзге де ұқсас материалдар жатады.

16. Шикізат және шығыс материалдары олардың белгіленген ерекшеліктеріне сәйкестігі расталған жағдайда қабылданады. Шығыс материалы және (немесе) оның қаптамасы қолданыстағы ерекшеліктеріне сәйкес таңбаланады және қажет болған жағдайда партия нөмірін қамтиды. Барлық шығыс материалдары нақты материалды бірмәнді сәйкестендіретін және белгіленген ерекшеліктеріне сәйкестігі туралы мәлімдемені, өндіруші мен жеткізуші туралы деректерді көрсете отырып, құжаттамамен қоса жүреді.

Сақтау талаптары, жарамдылық мерзімі және өзге де ерекше шарттар болған жағдайда тиісті ақпарат ілеспе құжаттамада және (немесе) материалдың қаптамасында көрсетіледі. Материалдың қолданылатын серекшеліктері өндірушінің бекітілген құжаттамасында көрсетіледі.

7-параграф. Бекітілмеген компоненттер

17. Осы тараудың 4-тармағының талаптарына сәйкес келмейтін компоненттер мынадай негіздер бойынша тиісінше пайдалануға қайтарылмаған компоненттерді қоса алғанда, бекітілмеген болып есептеледі:

1) үлгілік конструкциясы үшін жауапты ұйым және өндіруші мемлекет тарапынан мұндай жеткізуге өкілеттік берілмеген қосалқы мердігер тікелей пайдаланушыға жеткізген компоненттер;

2) техникалық қызмет көрсетуден және жөндеуден өткен және оған өкілеттігі жоқ адам немесе ұйым пайдалануға қайтару үшін мақұлданған компоненттер;

3) техникалық қызмет көрсетуі және (немесе) жөндеуі қолданылатын бекітілген құжаттама мен деректер талаптарынан ауытқумен орындалған компоненттер;

4) пайдалану мерзімі шегіне жеткен, оның ішінде қолданылатын жарамдылық мерзімі таусылған компоненттер.

8-параграф. Бекітілмеген компоненттер туралы есеп

18. Әуе кемесінің ұшуға жарамдылығын қолдауға жауапты тұлға немесе ұйым анықталған не алынған болжамды бекітілмеген компоненттер туралы барлық мәліметтер жөнінде үлгілік конструкция үшін жауапты ұйымды, әзірлеуші мемлекеттің уәкілетті органын және уәкілетті ұйымды олар анықталған күннен бастап күнтізбелік 10 күннен кешіктірмей есеп жолдау арқылы хабардар етеді.

19. Есеп мынадай ақпаратты қамтиды:

1) компоненттің атауы және оны алу көзі;

2) компоненттің зауыттық (сериялық) нөмірі;

3) компоненттің айрықша белгілері, оның ішінде түсі, таңбалануы, өлшемдері және оны бекітілмеген ретінде сәйкестендіруге және түпнұсқа компоненттен ажыратуға мүмкіндік беретін өзге де сипаттамалары;

4) осы компонентке қатысты ұсынылған ілеспе құжаттама туралы мәліметтер.

20. Күдікті деп танылған компонент барлық ілеспе құжаттамасымен бірге айналымнан дереу алынып, оның түпнұсқалығы мен қабылдануға жарамдылығы анықталғанға дейін не оған қатысты одан әрі қолданылатын шаралар айқындалғанға дейін карантинге орналастырылады.

21. Әуе кемелерінің ұшуға жарамдылығын қолдауға жауапты адам немесе ұйым үлгілік конструкцияға жауапты ұйыммен, әзірлеуші мемлекеттің уәкілетті органымен және уәкілетті ұйыммен олардың ӘК-ге орнатылуын не одан әрі таралуын болғызбау мақсатында бекітілмеген компоненттер туралы деректерді беру және алу кезінде ақпарат алмасуды қамтамасыз етеді.

9-параграф. Қалпына келтірілмейтін компоненттерді кәдеге жарату

22. Әуе кемелерінің мынадай санаттағы компоненттері мен материалдары оларды пайдалануға қайта қайтару мүмкіндігін болдырмайтын бақыланатын тәртіппен есептен шығарылуға және кәдеге жаратылуға жатады:

1) көзбен шолып немесе арнайы бақылау құралдарын қолдана отырып анықталғанына қарамастан, ақаулары жөндеуге келмейтін компоненттер;

2) бекітілген үлгілік конструкциямен белгіленген ерекшелік талаптарына сәйкес келмейтін және қолданыстағы талаптарға сәйкес келтіруге жатпайтын компоненттер;

3) одан әрі өңдеу немесе қалпына келтіру нәтижесінде бекітілген жүйе шеңберінде сертификаттауға жарамдылығын қамтамасыз ету мүмкін емес компоненттер мен материалдар;

4) үлгілік конструкцияның жол берілмейтін өзгерістеріне немесе қайтымсыз пысықтауға ұшыраған компоненттер;

5) шектеулі қызмет мерзімі бар және белгіленген ресурсы немесе қызмет ету мерзімі таусылған не асып кеткен, сондай-ақ толық есептік деректері жоқ компоненттер;

6) шамадан тыс жүктемелердің немесе қызудың әсерінен ұшуға жарамды күйге келтіру мүмкін емес компоненттер;

7) ескіру белгілері бар әуе кемелеріне қолданылатын міндетті талаптарды орындау арқылы сәйкестікті растау мүмкін емес, көптеген жұмыс циклдері бар әуе кемесінен алынып таалалған негізгі құрылымдық компонеттер.

23. Жарамсыз компоненттер пайдалануға жарамды компоненттерден бөлінеді және кәдеге жарату кезінде оларды қалпына келтіруді немесе қайта пайдалануды болдырмайтын күйге физикалық деформация не анық және өшірілмейтін таңбалау арқылы келтіріледі.

24. Кәдеге жаратуға арналған және ұшуларды орындаумен байланысты емес заңды мақсаттарда, оның ішінде оқу мақсаттары үшін, ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарды жүргізу үшін не авиациядан тыс қолдану үшін берілетін компоненттер физикалық жоюға жатпайды.

Мұндай компоненттерге олардың пайдалануға жарамсыз екендігін көрсететін тұрақты таңбалау қойылады.

Көрсетілген таңбалауды қою мүмкін болмаған жағдайда бастапқы белгіленуі немесе зауыттық сәйкестендіру тақтайшасы алынып тасталады, бұл ретте осындай компоненттерді беру және оларды одан әрі пайдалану бойынша құжатталған есепке алу қамтамасыз етіледі.

8-тарау. Ұшу жарамдылығының экспорттық сертификаты

1. Заңның 47-бабының 12-тармағына сәйкес Мемлекеттік тізілімнен шығарылуға жататын азаматтық әуе кемесін экспорттау кезінде уәкілетті ұйым ұшу жарамдылығының экспорттық сертификатын береді.

2. Ұшу жарамдылығының экспорттық сертификаты ұшуды орындау мақсаты үшін жарамды болып табылмайды және ӘК ұшу жарамдылығын соңғы бағалаудың оң нәтижелерін растау ретінде қызмет етеді және импорттаушы мемлекеттің ұшу жарамдылығы талаптарына сәйкестігін растамайды.

3. Экспорттық ұшуға жарамдылық сертификатын беру тиісті түрде ресімделген өтінім болған және уәкілетті ұйым таныған, үлгі сертификат деректерінің картасында көрсетілген бекітілген үлгілік конструкцияға әуе кемесінің сәйкестігі құжат жүзінде расталған жағдайда жүзеге асырылады.

Сәйкестікті растау мыналарды қамтиды:

1) ӘК конфигурациясының үлгілік конструкцияға енгізілген барлық бекітілген өзгерістерге, оның ішінде қосымша үлгі сертификаттар (STC) бойынша өзгерістерге және уәкілетті ұйым қабылдаған өзге де өзгерістерге сәйкестігі;

2) жөндеулердің осы Нормаларға сәйкес бекітілуі және орындалуы;

3) орнатылған компоненттердің, бөлшектердің, жабдықтар мен материалдардың бекітілген жобалық деректерге және орнату рәсімдеріне сәйкестігі;

4) ұшуды пайдалану жөніндегі нұсқаулықта, оның ішінде уақытша өзгерістерді қоса алғанда, барлық өзгерістер мен толықтырулардың болуы;

5) ӘК-нің уәкілетті ұйым белгілеген пайдалануға арналған қосымша ұшуға жарамдылық талаптарына сәйкестігі;

6) уәкілетті ұйым шығарған немесе міндеттеген барлық қолданылатын ұшуға жарамдылық жөніндегі директиваларының және ұшуға жарамдылықты қолдау жөніндегі ақпараттың орындалуы және есепке алынуы.

4. ӘК-нің ұшуға жарамдылықты қолдау жөніндегі қолданылатын нұсқауларға (ICA) сәйкестігі құжат жүзінде расталады, оның ішінде:

1) техникалық қызмет көрсету жөніндегі жазбалардың толықтығы, дұрыстығы және сәйкестігі;

2) бекітілген техникалық қызмет көрсету бағдарламасына сәйкестігі;

3) ұшуға жарамдылықты қолдау жөніндегі нұсқаулардың болуы, толықтығы және қабылдануға жарамдылығы;

4) үлгі сертификатпен белгіленген техникалық қызмет көрсету бойынша міндетті талаптардың сақталуы, оның ішінде ұшуға жарамдылық шектеулері мен техникалық қызмет көрсету және жөндеу жөніндегі сертификаттау талаптары;

5) міндетті деп танылған модификациялар мен инспекциялардың орындалуы;

6) ресурс шектеулері белгіленген компоненттер мен бөлшектердің белгіленген пайдалану шектеулерінің сақталуы;

7) масса мен орталандыру деректерінің сәйкестігі, оның ішінде қайта өлшеу нәтижелері (қолданылатын жағдайда) және (немесе) масса мен орталандыру өзгерістерін есепке алу жүйесінің қолданылуы;

8) модификациялар мен жөндеулердің жай-күйі туралы мәртебенің болуы;

9) қолданылатын ұшуға жарамдылық жөніндегі директиваларының орындалу мәртебесінің болуы;

10) ресурс шектеулі компоненттер мен бөлшектердің ағымдағы жай-күйі туралы мәртебенің болуы.

5. Экспорттық ұшуға жарамдылық сертификатын беру мақсатында ӘК қарау оны қарауға дайындығы қамтамасыз етілген жағдайда жүргізіледі, оның ішінде конструкция элементтеріне, жүйелер мен жабдыққа қолжетімділік, сондай-ақ қарау жүргізуге қажетті көлемде ӘК мен күш қондырғысын тазалау қамтамасыз етіледі.

Қарау әуе кемесінің ұшуға жарамдылығының жалпы жай-күйін, есептік деректер мен техникалық құжаттаманың бекітілген үлгілік конструкцияға сәйкестігін, барлық міндетті инспекциялар мен сынақтардың орындалуын, сондай-ақ үлгілік конструкцияның бекітілмеген өзгерістерінің жоқтығын растайды.

Қарау барысында мыналар расталады:

1) ӘК ұшуды пайдалану жөніндегі нұсқаулыққа сәйкес жабдықталған;

2) әуе кемесі қауіпсіз пайдалануды қамтамасыз ететін жай-күйде және айқын ақауларының жоқтығы;

3) бекітілген үлгілік конструкцияда және осы Нормаларда көзделген барлық жазбалар, тақтайшалар мен таңбалау бар болуы;

4) жойылмаған зақымданулар қолданылатын бекітілген жөндеу құжаттамасын ескере отырып, жол берілетін шектерде болуы;

5) үлгілік конструкция өзгерістері бекітілген деректерге сәйкес келетіндігі;

6) жөндеулер бекітілген деректерге сәйкес орындалғаны;

7) қолданылатын барлық ұшуға жарамдылық жөніндегі директивалары және ұшуға жарамдылықты қолдау жөніндегі міндетті ақпарат орындалған және есепке алынғаны.

6. Экспорттаушы мемлекет пен импорттаушы мемлекет арасында (екіжақты келісім шеңберінде немесе өзге келісілген тәсілмен) экспорттық ұшуға жарамдылығы сертификаты арқылы импорттаушы мемлекеттің талаптарына сәйкестікті растау туралы келісім болған жағдайда, экспорттаушы мемлекеттің талаптарына емес, экспорттаушы мемлекет импорттаушы мемлекет белгілеген арнайы талаптарды нақтылау және есепке алу үшін импорттаушы мемлекетпен өзара іс-қимыл жасайды.

Бұл ретте импорттаушы мемлекеттің орындалмаған талаптары экспорттық ұшуға жарамдылық сертификатында ерекшелік ретінде көрсетіледі не оларды импорттаушы мемлекеттің аталған сертификатты қабылдау шарты ретінде орындау көзделеді.

9-тарау. Арнайы ұшуды орындауға рұқсат

1. Осы тарау арнайы ұшуға рұқсат беру және ұшу шарттарын бекіту үшін талаптарды айқындайды, сондай-ақ өтініш берушілердің, рұқсат иелерінің және арнайы ұшудың бекітілген шарттарының құқықтары мен міндеттерін реттейді.

2. Заңның 47-бабының 8-1-тармағына сәйкес, арнайы ұшуды орындауға рұқсат Қазақстан Республикасының азаматтық әуе кемелерінің мемлекеттік тізілімінде тіркелген әуе кемесіне беріледі, Заңның 44-бабында көзделген жағдайларды қоспағанда, ұшуға жарамдылық сертификаты болмаған немесе оны беру талаптарына сәйкес келмеген кезде, егер пайдаланушы мен уәкілетті ұйымның бағалауы бойынша әуе кемесі белгіленген шарттармен қауіпсіз ұшуды орындауға қабілетті болса және мынадай мақсаттарда:

1) жаңа әуе кемелері шығарылғаннан кейінгі айналып ұшу сынақтары;

2) пайдалану (жөндеу) құжаттамасына сәйкес техникалық қызмет көрсетуден және (немесе) жөндеуден, модификациядан кейінгі ұшу сынақтары немесе техникалық сипаттамаларды растау мақсатында айналып ұшу;

3) әуе кемесін жеткізу, жақындап келе жатқан қауіпті аймақтан эвакуациялау не форс-мажорлық мән-жайлар жағдайында немесе экспорттау;

4) қолданылатын ұшуға жарамдылық талаптарына немесе сертификаттау ерекшеліктеріне сәйкестігін көрсету мақсатында тапсырыс берушінің немесе уәкілетті ұйымының бағалауы үшін әуе кемесінің ұшуы;

5) көрмелер мен авиашоу;

6) әуе кемесінің техникалық қызмет көрсетуді, жөндеуді орындау орнына немесе сақтау орнына ұшып баруы;

7) қону үшін тиісті жағдайы немесе тиісті отын мөлшері жоқ аймақтарда су үстімен немесе жер үстімен қауіпсіз ұшу қашықтығының шегінен тыс ұшулар үшін әуе кемесінің сертификатталған ең жоғары ұшып көтерілу массасымен ұшуы;

8) рекордтарға қол жеткізу, авиациялық жарыстарға және соған ұқсас жарыстарға қатысу;

9) Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес ұшуға жарамдылық сертификаты немесе соған ұқсас басқа да құжат талап етілмейтін, Қазақстан Республикасының аумағындағы әуе кемелерінің немесе әуе кемелері типтерінің қызметі.

3. Уәкілетті ұйым арнайы ұшуды орындау үшін мынадай шарттарды белгілейді:

1) әуе кемесінің конфигурациясы;

2) әуе кемесін қауіпсіз пайдалануға қажетті кез келген шарттар немесе шектеулер, оның ішінде:

ұшуды орындау үшін талап етілетін маршрут(тар)ға және (немесе) әуе кеңістігіне қатысты қойылатын шарттар немесе шектеулер;

әуе кемесін басқару кезінде ұшу экипажына жүктелетін шарттар немесе шектеулер;

ұшу экипажының мүшелері болып табылмайтын адамдарды тасымалдауға қойылатын шектеулер;

сақталуы міндетті пайдалану шектеулері, арнайы рәсімдер немесе техникалық шарттар;

нақты ұшу сынақтарының бағдарламасы (қажет болған жағдайда);

ұшуға жарамдылықты қолдау шаралары, оның ішінде техникалық қызмет көрсету жөніндегі нұсқаулар және оларды орындау режимі;

3) осы тармақтың 2) тармақшасында көрсетілген шарттар мен шектеулер жағдайында әуе кемесінің қауіпсіз ұшуды орындау қабілетін негіздеу;

4) белгіленген шарттарды сақтау үшін әуе кемесінің конфигурациясын басқару әдісі.

4. ӘК үлгілік конструкциясының қауіпсіздігіне байланысты арнайы ұшу шарттарын уәкілетті ұйым әзірлеуші мемлекеттен немесе әзірлеуші ұйымнан осы ұйым бекіткен ақпарат негізінде мынадай жағдайларда белгілейді:

1) ӘК бекітілген конструкцияға сәйкес келмейді;

2) ӘК ұшу жарамдылығын шектеуге, техникалық қызмет көрсету бойынша сертификаттау талабына немесе ұшу жарамдылығы жөніндегі директиваға сәйкес келмейді;

3) болжамды ұшу(лар) ұшу пайдалану жөніндегі нұсқаулыққа сәйкес бекітілген диапазоннан тыс шығады.

5. Арнайы ұшуды орындауға арналған рұқсатта (ұшуға жарамдылығының арнайы сертификаты) уәкілетті ұйым мақсатты (мақсаттарды), сондай-ақ бекітілген шарттар мен шектеулерді көрсетеді.

6. Арнайы ұшуды орындауға рұқсаттың мазмұнына әсер ететін өзгеріс арнайы ұшуға жаңа рұқсат беруді талап етеді.

10-тарау. Авиациялық техниканың сәйкестендіру деректері

Авиациялық техниканың сәйкестендіру деректері оның жеке сәйкестендірілуін белгілеудің және бекітілген үлгілік конструкцияға (type design) тиесілігін растаудың міндетті құралы болып табылады.

2. Сәйкестендіру деректері авиациялық техникаға қалыпты пайдалану кезінде зақымданудан, жоғалудан немесе ажырап қалудан қорғалған, қолжетімді жерде орналастырылады.

3. Сәйкестендіру деректері бұйымның өзіне тікелей тұрақты ойып жазу, гравировка жасау немесе таңбалау әдісімен не оған берік бекітілген тақтайшаға түсіріледі.

4. Осы тараудың 5-тармағында көзделген жағдайды қоспағанда, уәкілетті ұйымның жазбаша рұқсатынсыз:

1) авиациялық техниканың сәйкестендіру деректерін, оның ішінде олар жоғалған, ұрланған немесе зақымданған жағдайда алып тастауға немесе ауыстыруға;

2) бұрын басқа авиациялық техникада орнатылған сәйкестендіру деректері бар тақтайшаны орнатуға;

3) авиациялық техниканың сәйкестендіру деректерінде қамтылған мәліметтерге өзгерістер енгізуге тыйым салынады.

Рұқсат алу үшін уәкілетті ұйымға авиациялық техниканың сәйкестігін және бекітілген үлгілік конструкцияға сәйкестігін растайтын құжаттар қоса берілген жазбаша өтініш ұсынылады. Алып тастау, ауыстыру немесе өзгерістер енгізу жөніндегі жұмыстар әуе кемесінің келесі ұшуына дейін аяқталуы тиіс.

5. Сәйкестендіру деректерін рұқсатсыз алып тастауға авиациялық техникада өндірушінің пайдалану техникалық немесе жөндеу құжаттамасында белгіленген рәсімдерге сәйкес техникалық қызмет көрсету, жөндеу немесе модификациялау мақсатында ғана жол беріледі. Жұмыстар аяқталғаннан кейін сәйкестендіру деректері әуе кемесін пайдалануды бастағанға дейін дереу штаттық орнына қайтарылуға тиіс.

6. Авиациялық қозғалтқыштардың, қозғалтқыш модульдерінің, бекітілген қадамды әуе винттерінің, қалақтардың және күпшектердің сәйкестендіру деректері мыналарды қамтиды:

1) дайындаушының атауы (заңды атауы);

2) үлгі сертификатқа (Type Certificate) сәйкес модельдің белгіленуі;

3) үлгі сертификаттың нөмірі;

4) сериялық нөмірі;

5) қозғалтқыш үшін дайындаушы белгілеген номиналдық қуаты немесе тарту күші.

7. Ресурстық шектеуі белгіленген компоненттердің (life-limited components) сәйкестендіру деректері бөлшек нөмірін (P/N) және сериялық нөмірін (S/N) қамтиды.

8. Аспаптар мен бөлшектердің сәйкестендіру деректері дайындаушының атауын немесе тауар белгісін, дайындаушының мақұлдау нөмірін және бөлшек нөмірін қамтиды. Қосымша түрде мекенжайы, дайындалған күні және стандарт нөмірі көрсетіледі.

9. Таңбалау салу мүмкін емес шағын өлшемді бұйымдар үшін деректер олардың қаптамасында немесе сәйкестік сертификатында көрсетіледі.";

қолданыстағы 2-тарау мынадай мазмұндағы 11-тарау болып қайта аталсын:

"11-тарау. Қазақстан Республикасында белгіленген ұшуға жарамдылығы нормалары";

11-тарауда:

мынадай мазмұндағы 1-бөліммен толықтырылсын:

"1-бөлім. Жалпы талаптар";

мынадай мазмұндағы 1, 2, 3, 4, 5 және 6-тармақтармен толықтырылсын:

"1. Ұшуға жарамдылығы нормалары Қазақстан Республикасында дайындалған әуе кемелерін, олардың компоненттерін, жүйелері мен жабдықтарын қоса алғанда, азаматтық әуе кемелерінің конструкциясының, дайындалуының, пайдаланылуының және техникалық қызмет көрсетуінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында белгіленеді.

2. Планерді, күштік қондырғыны, басқару элементтерін, жүйелер мен жабдықты қоса алғанда, азаматтық әуе кемесінің конструкциясы белгіленген жағдайларда пайдалану кезінде беріктік, орнықтылық, басқарушылық және сенімділік талаптарына сәйкес келуі тиіс.

3. Азаматтық әуе кемесі, оның ішінде Қазақстан Республикасының аумағында өндірілген, тіркелген өзгерістер мен бекітілген модификацияларды ескере отырып, бекітілген үлгілік конструкция шегінде пайдаланылады.

4. Әуе кемесінің конструкциясы ұшу қауіпсіздігіне әсер ететін сипаттамаларды нашарлатпай, температураның өзгеруін, атмосфералық қысымды, жауын-шашынды, жел жүктемесін және турбуленттілікті қоса алғанда, сыртқы орта факторларының әсеріне тұрақтылықты қамтамасыз етеді.

5. Жүйелер мен жабдықтар мәлімделген режимде жұмыс істейді, мақсатына сәйкес келеді, қауіпсіз пайдалануды қамтамасыз етеді және ұшу экипажына, жолаушыларға және үшінші тұлғаларға қауіп төндірмейді.

6. Әуе кемесі конструкциясының ақаулыққа төзімділігі негізгі жүйелердің тәуелсіздігін, оларды резервтеуді, ақаулардың таралуынан қорғауды, сондай-ақ ақаулар туындаған кезде ұшуды қауіпсіз аяқтау мүмкіндігін көздейтін техникалық шешімдер есебінен қамтамасыз етіледі.

3-тараудың атауы мынадай мазмұндағы 2-бөлім болып өзгертілсін:

"2-бөлім. ӘК ұшуын пайдалану жөніндегі нұсқаулыққа қойылатын талаптар";

11-тараудың 28-тармағы мынадай редакцияда жазылсын:

"28. Ұшуды пайдалану жөніндегі нұсқаулықты ұсыну қамтамасыз етіледі. Нұсқаулықта анық және нақты көрсетілген

ол қандай нақты бір ӘК немесе ӘК сериясына жатады және қамтиды:

1) пайдалану шектеулері: жүктемелерді шектеу, әуе жылдамдығының шектеулері, күштік қондырғы үшін белгіленетін шектеулер, жабдықтар мен жүйелер үшін белгіленетін шектеулер, ӘК қауіпсіз пайдалану үшін әртүрлі шектеулер, ұшу экипажы үшін белгіленетін шектеулер, жүйе немесе қозғалтқыш істен шыққаннан кейін ұшу уақытын шектеу;

2) пайдалану ақпараты мен рәсімдері: ұшудың рұқсат етілген түрлері, жүктеме туралы деректер, пайдалану қағидалары, пилотаждық сипаттамалар туралы мәліметтер, бомбаны орналастырудың ең аз қауіпті орны;

3) ұшу-техникалық сипаттамалары туралы ақпарат;

4) жер үсті персоналына ақпарат беру мақсатында таңбалау және түсіндірме жазбалар немесе нұсқаулықтар.";

4, 5, 6, 7, 8, 9, 10-тараулардың атаулары мынадай мазмұндағы 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9-бөлімдер болып өзгертілсін:

"3-бөлім. Әуе кемесінің ұшу ерекшеліктері

4-бөлім. Әуе кеменің конструкциясына жүктеулері

5-бөлім. ӘК конструкциясы

6-бөлім. ӘК жүйесі

7-бөлім. Шасси

8-бөлім. ӘК-де оттегіні пайдалану

9-бөлім. Авариялық құтқару құрылғылары және авариялық шығулар";

11-тарау мынадай мазмұндағы 467-1-тармақпен толықтырылсын:

"467-1. 2025 жылғы 1 қаңтардан бастап максималды сертификатталған ұшу-көтерілу массасы 27 000 килограмнан асатын, жеке ұшу жарамдылығы сертификаты алғаш рет 2024 жылғы 1 қаңтарда немесе осы күннен кейін берілген әуе кемелері авариялық жағдай (апат) туындаған кезде пайдаланушыға олардың орналасқан жерін айқындауға мүмкіндік беретін ақпаратты кемінде минутына бір рет автоматты (автономды) режимде беруді қамтамасыз ететін құралдармен жабдықталады.";

11-тараудың 523-тармағы алып тасталсын;

11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19 және 20-тараулардың атаулары мынадай мазмұндағы 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18 және 19-бөлімдер болып өзгертілсін:

"10-бөлім. Қозғалтқыш

11-бөлім. Газотурбиналық қозғалтқыш

12-бөлім. Әуе винті

13-бөлім. ӘК қорғау жүйесі

14-бөлім. Қосымша қуатты қондырғылар

15-бөлім. Құрылғылар мен компоненттер

16-бөлім. Электрикалық жүйелер

17-бөлім. Навигациялық жабдық

18-бөлім. Радионавигациялық жабдық

19-бөлім. Отын және май жүйесі";

мынадай мазмұндағы 12-тараумен толықтырылсын:

"12-тарау. Шет мемлекеттер белгілеген және Қазақстан Республикасында қабылданған ұшу жарамдылығы нормалары

1. Осы тарауда шет мемлекеттер белгілеген және Қазақстан Республикасында қабылданған ұшу жарамдылығы нормалары көзделеді.

2. Америка Құрама Штаттарының Федералдық авиациялық әкімшілігінің нормативтік актілерінде белгіленген және Қазақстан Республикасында қабылданған ұшу жарамдылығы нормалары:

1) 23-бөлім – Ұшу жарамдылығы нормалары: қалыпты санаттағы ұшақтар

2) 25-бөлім – Ұшу жарамдылығы нормалары: көліктік санаттағы ұшақтар

3) 27-бөлім – Ұшу жарамдылығы нормалары: қалыпты санаттағы винтокрылды аппараттар

4) 29-бөлім – Ұшу жарамдылығы нормалары: көліктік санаттағы винтокрылды аппараттар

5) 31-бөлім – Ұшу жарамдылығы нормалары: басқарылатын еркін аэростаттар

6) 33-бөлім – Ұшу жарамдылығы нормалары: авиациялық қозғалтқыштар

7) 34-бөлім – Турбиналық қозғалтқыштармен жабдықталған ұшақтар үшін отынның желдету арқылы шығарылуына және эмиссияға қойылатын талаптар

8) 35-бөлім – Ұшу жарамдылығы нормалары: әуе винттері

9) 36-бөлім – Шу бойынша нормалар.

3. Еуропалық Одақтың нормативтік актілерінде, соның ішінде EASA сертификаттау ерекшеліктерінде белгіленген және Қазақстан Республикасында қабылданған ұшу жарамдылығы нормалары:

1) CS-22 – Планерлер және мотопланерлер

2) CS-23 – Қалыпты, көп мақсатты, акробатикалық және жергілікті санаттағы ұшақтар

3) CS-25 – Үлкен ұшақтар

4) CS-27 – Кіші винтокрылды аппараттар

5) CS-29 – Үлкен винтокрылды аппараттар

6) CS-31 EB – Газды аэростаттар

7) CS-31 HB – Жылулық (ыстық ауа) аэростаттар

8) CS-31 TGB – Байлаулы газды аэростаттар

9) CS-34 (авиациялық қозғалтқыштардың эмиссиясы)

10) CS-36 (авиациялық шу)

11) CS-E – Қозғалтқыштар

12) CS-LSA – Жеңіл спорттық ұшақтар

13) CS-P – Әуе винттері

14) CS-VLA – Өте жеңіл ұшақтар

15) CS-VLR – Өте жеңіл винтокрылды аппараттар.

4. Канаданың авиациялық қағидаларында белгіленген және Қазақстан Республикасында қабылданған ұшу жарамдылығы нормалары:

1) 516-тарау – Әуе кемелерінің эмиссиясы

2) 522-бөлім – Планерлер және моторлы планерлер

3) 523-бөлім – Өте жеңіл ұшақтар (VLA)

4) 523-бөлім – Қалыпты санаттағы ұшақтар

5) 525-бөлім – Көлік санатындағы ұшақтар

6) 527-бөлім – Қалыпты санаттағы винтокрылды әуе кемелері

7) 529-бөлім – Көлік санатындағы винтокрылды әуе кемелері

8) 531-бөлім – Пилот басқаратын еркін аэростаттар

9) 533-бөлім – Авиациялық қозғалтқыштар

10) 535-бөлім – Әуе винттері

11) 537-бөлім – Аспаптар мен бөлшектер

12) 541-бөлім – Дирижабльдер

13) 549-бөлім – Әуесқойлық тәсілмен жасалған әуе кемелері.

5. Бразилияның авиациялық қағидаларында белгіленген және Қазақстан Республикасында қабылданған ұшу жарамдылығы нормалары:

1) RBAC 23. Ұшу жарамдылығы талаптары: Қалыпты санаттағы ұшақтар

2) RBAC 25. Ұшу жарамдылығы талаптары: Көлік санатындағы ұшақтар

3) RBAC 27. Ұшу жарамдылығы талаптары: Қалыпты санаттағы винтокрылды әуе кемелері

4) RBAC 29. Ұшу жарамдылығы талаптары: Көлік санатындағы винтокрылды әуе кемелері

5) RBAC 31. Ұшу жарамдылығы талаптары: Пилот басқаратын еркін аэростаттар

6) RBAC 33. Ұшу жарамдылығы талаптары: Авиациялық қозғалтқыштар

7) RBAC 34 Әуе кемелерінің отынды төгуіне және қозғалтқыштарының эмиссиясына қойылатын талаптар

8) RBAC 35. Ұшу жарамдылығы талаптары: Әуе винттері

9) RBAC 36 Әуе кемелерінің шуына қойылатын талаптар.

6. Ресей Федерациясының нормативтік құқықтық актілерінде белгіленген және Қазақстан Республикасында қабылданған ұшу жарамдылығы нормалары:

1) Авиациялық қағидалар. 23-бөлім. Азаматтық жеңіл әуе кемелеріне арналған ұшу жарамдылығы нормалары (Ресей Федерациясы)

2) Авиациялық қағидалар. 25-бөлім. Көлік санатындағы әуе кемелеріне арналған ұшу жарамдылығы нормалары (Ресей Федерациясы)

3) Авиациялық қағидалар. 27-бөлім. Қалыпты санаттағы винтокрылды әуе кемелеріне арналған ұшу жарамдылығы нормалары (Ресей Федерациясы)

4) Авиациялық қағидалар. 29-бөлім. Көлік санатындағы винтокрылды әуе кемелерінің ұшу жарамдылығына қойылатын талаптар (Ресей Федерациясы)

5) Авиациялық қағидалар. 31-бөлім. Пилот басқаратын еркін аэростаттардың ұшу жарамдылығына қойылатын талаптар (Ресей Федерациясы)

6) Авиациялық қағидалар. OLS-бөлім. Аса жеңіл әуе кемелерінің ұшу жарамдылығына қойылатын талаптар (Ресей Федерациясы)

7) Авиациялық қағидалар. 33-бөлім. Авиациялық қозғалтқыштардың ұшу жарамдылығына қойылатын талаптар (Ресей Федерациясы)

8) Авиациялық қағидалар. VD-бөлім. Әуе кемелерінің қосалқы қозғалтқыштарының ұшу жарамдылығына қойылатын талаптар (Ресей Федерациясы)

9) Авиациялық қағидалар. 34-бөлім. Қоршаған ортаны қорғау. Авиациялық қозғалтқыштардың ластаушы заттар шығарындылары. Нормалар және сынақтар (Ресей Федерациясы)

10) Авиациялық қағидалар. 35-бөлім. Әуе кемелерінің әуе винттерінің ұшу жарамдылығына қойылатын талаптар (Ресей Федерациясы)

11)Авиациялық қағидалар. 36-бөлім. Әуе кемелерін жердегі шуыл бойынша сертификаттау (Ресей Федерациясы).

7. Украинаның нормативтік құқықтық актілерінде белгіленген ұшуға жарамдылық нормалары Қазақстан Республикасында қабылданады.

21-тарау мынадай мазмұндағы 13-тарау болып өзгертілсін:

"13-тарау. Ұшуға жарамдылық нормалары және пилотсыз авиациялық жүйелерге қойылатын ең төменгі ұшу-техникалық талаптар

1. Осы тарау пилотсыз авиациялық жүйенің құрамындағы пилотсыз әуе кемесіне және оның құрамдас бөліктеріне қолданылады, пилотсыз авиациялық жүйенің сәйкестік сертификатын беру үшін 750 кг дейін барынша жоғары ұшу массасы бар пилотсыз әуе кемесі бар пилотсыз авиациялық жүйелерге қойылатын ең төменгі ұшу-техникалық талаптары және пилотсыз авиациялық жүйенің ұшуға жарамдылық сертификатын беру үшін қажетті ұшуға жарамдылық нормаларын айқындайды.

2. Сәйкестік сертификатын беру үшін талап етілетін ең жоғары ұшу салмағы 750 кг дейінгі пилотсыз әуе кемесі бар пилотсыз авиациялық жүйелерге қойылатын ең төменгі ұшу-техникалық талаптары осы ұшуға жарамдылық нормаларына 1-қосымшада айқындалған.

3. Ең жоғары ұшу салмағы 750 кг болатын пилотсыз әуе кемесі бар пилотсыз авиациялық жүйелердің ұшуға жарамдылық нормалары осы ұшуға жарамдылық нормаларына 2-қосымшада айқындалған.";

мынадай мазмұндағы 14-тараумен толықтырылсын:

"14-тарау. Азаматтық әуе кемесінің данасына қойылатын ұшу жарамдылығы талаптары

1. Осы тарау Қазақстан Республикасының Азаматтық әуе кемелерінің мемлекеттік тізілімінде мемлекеттік тіркеуге жататын, ең жоғары ұшу салмағы 3175 кг-нан аспайтын, бекітілген үлгілік конструкциясы жоқ азаматтық әуе кемесінің даналарына (бұдан әрі – АӘКД) қолданылады.

2. Осы талаптар осы Нормалар қолданысқа енгізілген күнге дейін берілген және АӘКД азаматтық авиацияда ұшуға жіберуге рұқсат ететін құжаттардың күшін жоймайды.

1-параграф. АӘКД (аэростат болып табылмайтын АӘКД қоспағанда) қойылатын жалпы техникалық талаптар

3. Осы талаптар АӘКД көтергіш беттерінің түріне (қатты немесе икемді) қарамастан, сондай-ақ басқару тәсіліне – дәстүрлі рульдік беттерді немесе баламалы әдістерді пайдалануына қарамастан қолданылады.

4. АӘКД үшін тек акробатикалық емес ұшуларға жол беріледі, олар мыналарды қамтиды:

1) қалыпты ұшуды орындау үшін қажетті маневрлер;

2) тоқырау;

3) еңкею бұрышы 60 градустан аспайтын тік бұрылыстар.

5. Осы талаптарға АӘКД-ге олардың конструкциясының ерекшеліктерін ескере отырып қолданылатын арнайы талаптар енгізілген, мынадай сипаттамалар сақталған жағдайда:

1) ең жоғары ұшу салмағы – 3175 кг;

2) ұшу-қону және ұшып көтерілу қашықтығы – 300 метрден аспайды;

3) тоқырау жылдамдығы – 113 км/сағ аспайды.

6. АӘКД қауіпсіз пайдаланылуы қамтамасыз етілетін салмақ пен орталықтандыру шектерін белгіленеді.

7. АӘКД келесі ұшу режимдерінде басқарылуын және маневрлік қабілетін сақтауы тиіс:

1) ең жоғары ұшу қуатында ұшып көтерілу;

2) биіктікке көтерілу;

3) көлденең ұшу;

4) төмендеу;

5) қозғалтқышы істемейтін (сөндірілген) жағдайда қону;

6) қозғалтқыштың кенеттен істен шығуы кезіндегі ұшу.

8. Ұшу сипаттамаларына қойылатын талаптарға сәйкестік Жеңіл және аса жеңіл авиация саласындағы сертификаттау қағидаларында белгіленген көлемде АӘКД сынақтарын жүргізу арқылы не күтілетін пайдалану жағдайларында және белгіленген шектеулер шегінде жүргізілген сынақтардың нәтижелеріне негізделген талдаулар мен есептеулер арқылы расталады.

9. Беріктікке қойылатын талаптар пайдалану жүктемелерінің (пайдалану жағдайларында мүмкін болатын ең жоғары жүктемелер) және есептік жүктемелердің негізінде айқындалады, есептік жүктемелер – пайдалану жүктемелерін белгіленген беріктік қор коэффициенттеріне көбейту арқылы анықталады.

10. Арнайы нұсқаулар болмаған жағдайда, ұшу кезінде немесе жерде туындайтын жүктемелер АӘКД-нің барлық бөліктерінің инерциялық күштерімен теңгеріледі. Мұндай жүктемелерді бөлу қор коэффициентін қолдана отырып жуық есептеулер түрінде не нақты пайдалану жағдайларын көрсететін мәндер түрінде қабылдануы мүмкін.

11. АӘКД конструкциясы пайдалану жүктемелерін қауіпті қалдық деформацияларсыз қабылдауды қамтамасыз етуі тиіс. Пайдалану жүктемелері шегінде туындайтын деформациялар ұшу қауіпсіздігіне, атап айтқанда басқару жүйесінің жұмысына әсер етпеуі тиіс.

12. Конструкция есептік жүктемелерді кемінде үш секунд бойы бұзылусыз көтеруді қамтамасыз етеді.

13. Қауіпсіздік үшін шешуші мәнге ие конструкция элементтерінің беріктігін есептеу арқылы дәл бағалау мүмкін болмаған жағдайда, тиісті беріктік қор коэффициенттерін, пайдалану әдістері мен күтілетін пайдалану жағдайларына негізделген шектеулерді қолдану арқылы қамтамасыз етіледі.

14. Қолданылатын өндірістік технология конструкцияның сенімділігін, дайындалу сапасын және нақты пайдалану жағдайларында оның беріктік сипаттамаларының сақталуын қамтамасыз етеді.

15. Конструкция тексеру мен қарауды (конструкция элементтері мен басқару жүйесін қоса алғанда), сондай-ақ техникалық қызмет көрсетуге, реттеуге, майлауға және күтімге жататын құрамдас бөліктерді егжей-тегжейлі зерттеуді, жөндеуді және ауыстыруды, олардың дұрыс орнатылуы мен жұмыс істеуін қамтамасыз ету мақсатында жүргізу мүмкіндігін көздеуі тиіс.

16. Басқарылатын беттерді орнату олардың бір-бірімен немесе бекітпелерімен жанасу ықтималдығын болдырмайтындай етіп орындалуы тиіс.

17. Басқарылатын беттердің барлық басқару жүйелері тұрақты жұмыс істеп, қажетті бірқалыптылық пен жеңілдікті қамтамасыз етеді.

18. АӘКД конструкциясы аласа шөп жамылғысы бар бетке қауіпсіз қонуды қамтамасыз ету мүмкіндігін көздейді.

19. Кабина және онда орнатылған жабдық ұшқышқа шамадан тыс назар аударусыз және шаршамай міндеттерді орындауға мүмкіндік беруі керек.

20. Әрбір күш қондырғысы мынадай түрде дайындалады, жиналады және орнатылады:

1) қауіпсіз пайдалану қамтамасыз етілетіндей;

2) қажетті тексерулерді, техникалық қызмет көрсетуді және жөндеу жұмыстарын орындау үшін жеткілікті қолжетімділікті қамтамасыз етілетіндей.

21. Әзірлеуші және (немесе) дайындаушы тарапынан қозғалтқыштың, шығару жүйесінің және әуе винтінің әрбір комбинациясы күтілетін пайдалану жағдайларында және белгіленген шектеулер шегінде сенімді әрі қанағаттанарлық жұмыс істейтіндігі расталады.

22. Қозғалтқышта үлгі сертификаты болмаған жағдайда, оны сертификаттау Сертификаттау қағидаларында белгіленген талаптарға сәйкес АӘКД құрамында жүзеге асырылады.

23. Жабдықтың әрбір түрі мынадай түрде дайындалады, жиналады және орнатылады:

1) ұшу кезінде және жерде АӘКД үшін тән сыртқы әсерлер жағдайларында, оның ішінде ықтимал істен шығу жағдайларында қауіпсіз пайдалануды қамтамасыз ететіндей;

2) тексерулер мен техникалық қызмет көрсетуді жүргізу үшін қолжетімділікті қамтамасыз ететіндей.

24. Күтілетін пайдалану жағдайлары мен пайдалану шектеулері белгіленеді, оның ішінде: әуе жылдамдығының шекті мәндері, маневрлік жылдамдық, шығарылған қақпақшалармен және шассимен ұшу жылдамдығы, ең жоғары ұшу салмағы, орталықтандырудың шекті мәндері, бос әуе кемесінің массасы, сондай-ақ қауіпсіз пайдалануға қажетті өзге де параметрлер мен мәліметтер.

25. Әуе винттерінде пайдаланылған материалдардың жарамдылығы мен ұзақ мерзімділігі:

1) тәжірибелік жолмен негізделеді немесе сынақ нәтижелерімен расталады;

2) есептік деректерде ескерілетін беріктік пен өзге де сипаттамаларды қамтамасыз ететін техникалық сипаттамаларға сәйкес келеді.

26. Әуе винтінің есебі мен конструкциясы жөндеуаралық кезеңде қауіпті жағдайдың туындау ықтималдығын барынша азайтуды қамтамасыз етеді.

27. Әуе винтіне үлгі сертификаты болмаған жағдайда, оны сертификаттау Сертификаттау қағидаларында белгіленген талаптарға сәйкес АӘКД құрамында жүзеге асырылады.

28. Конструкцияның осы ерекшеліктері сынақ бағдарламасын қалыптастыру және сәйкестікті растау кезінде ескеріледі.

29. АӘКД Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникациялар министрінің міндетін атқарушының 2010 жылғы 26 қазандағы № 477 бұйрығымен бекітілген (Нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 6649 болып тіркелген) Мемлекеттік, тіркелетін танылым белгілері мен қосымша белгілерді азаматтық және эксперименттік әуе кемелеріне салу ережелеріне (бұдан әрі – Белгілерді салу қағидалары) сәйкес мемлекеттік, тіркелетін танылым белгілері және қосымша белгілер салынады.

2-параграф. АӘКД аэростатқа қойылатын жалпы техникалық талаптар

30. АӘКД аэростатқа арналған осы техникалық талаптар аэростаттың даналарына қойылатын ең төменгі ұшу жарамдылығы талаптарын белгілейді және қабық көлемі 3500 м³-тан аспайтын, жүктемесіз аэростат массасы 450 килограмнан аспайтын АӘКД аэростаттарға, сондай-ақ қабық көлемі 4000 м³-тан аспайтын дирижабльдерге (қатаң емес, статикалық тепе-теңдікке жуық) қолданылады.

31. Ұшу сипаттамалары ұсынылатын АӘКД аэростатта массалардың ауытқуларын (оның ішінде массаның "секірмелі" өзгерістерін), пайдалы жүктеме массасын және бос АӘКД аэростат массасын ескере отырып мынадай тәсілдермен расталады және қамтамасыз етіледі:

1) АӘКД аэростатты сынау жүргізу арқылы;

2) күтілетін пайдалану жағдайларында (бұдан әрі – КПЖ) және белгіленген шектеулер шегінде жүргізілген сынақтардың нәтижелеріне негізделген талдау және есептеулер арқылы.

32. Толық жүктеме кезінде (±5 % рұқсатпен) АӘКД аэростат барлық мәлімделген КПЖ жағдайларында көтерілу басталғаннан кейін бірінші минут ішінде кемінде 92 метр биіктікке көтерілуі тиіс.

33. АӘКД аэростаттың Ұшу пайдалану жөніндегі нұсқаулығында ерекше жағдайлардағы іс-қимыл тәртібі айқындалады, оның ішінде қыздырғыштың, отын беру жүйесінің, отын мөлшерін өлшеу жүйесінің, парашюттік клапан жүйесінің істен шығуы, қабықтың күйіп кетуі және өзге де ұқсас жағдайлар салдарынан басқарылмайтын төмендеу жағдайлары.

34. АӘКД аэростат көтерілу, биіктікке шығу, төмендеу және қону кезінде қауіпсіздікті қамтамасыз ететін басқарылу және маневрлік қасиеттерге ие болуы тиіс, сондай-ақ ерекше ұшқыштық дағдыларды талап етпеуі тиіс.

35. АӘКД аэростат биіктікке көтерілу және төмендеу жылдамдығын нөлден ең жоғары мәнге дейін бірқалыпты өзгерту мүмкіндігіне ие.

36. Әрбір АӘКД аэростат үшін көтерілу мен төмендеудің шекті жылдамдықтары белгіленеді.

37. Беріктікке қойылатын талаптар пайдалану жүктемелерінің (пайдалану барысында мүмкін болатын ең жоғары жүктемелер) және пайдалану жүктемелерін белгіленген беріктік қоры коэффициенттеріне көбейту арқылы алынатын есептік жүктемелердің негізінде айқындалады.

38. Қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін мәні бар әрбір бөлшектің немесе конструкция бөлігінің жарамдылығы есептік әдістермен немесе сынақтармен расталады.

39. Орнатылған жабдықтың әрбір түрі мынадай түрде дайындалады, жиналады және орнатылады:

1) ұшу кезінде және жерде пайдалану процесінде туындайтын сыртқы әсерлер жағдайларында (оның ішінде ықтимал істен шығу жағдайында) қауіпсіз пайдалануды қамтамасыз ететіндей;

2) тексерулер мен техникалық қызмет көрсету жүргізу үшін қолжетімділікті қамтамасыз ететіндей.

40. Қауіпсіз пайдалануға қажетті пайдалану шектеулері мен ақпаратты әзірлеуші және (немесе) дайындаушы белгілейді, оның ішінде:

1) күтілетін пайдалану жағдайлары;

2) пайдалану шектеулері, соның ішінде ең жоғары масса, бос АӘКД аэростат массасы, пайдалы жүктеме массасы;

3) қалыпты және ерекше жағдайлардағы операциялар реттілігі, сондай-ақ көтерілу жылдамдығы;

4) көтерілу және (немесе) төмендеу кезіндегі рұқсат етілетін шекті тік жылдамдық;

5) аэростаттың пайдалану сипаттамаларының ерекшеліктерін көрсететін қажетті конфигурация;

6) жұмыс істемейтін жағдайда толтырылған газ баллондарын сақтау мен тасымалдауға қойылатын шектеулер;

7) толтырылған газ баллонының пайдалану, тасымалдау және сақтау процесіндегі кеңістіктік бағдарлануына қатысты нұсқаулар.

Көрсетілген ақпарат ұшқыштың назарына АӘКД аэростаттың Ұшуды пайдалану жөніндегі нұсқаулығы түрінде не АӘКД аэростат бортында ұшқышқа анық көрінетін плакат түрінде жеткізіледі.

41. Дирижабльдерге осы тараудың 1-параграфында баяндалған ұшу жарамдылығы талаптары, күш қондырғысы, басқару жүйесі, кабина конструкциясы және борттық жабдық бөлігінде қосымша қолданылады.

42. АӘКД аэростатқа мемлекеттік, тіркелетін танылым белгілері және қосымша белгілерді Белгілерді салу ережелерінің талаптарына сәйкес салынады.".

2. Қазақстан Республикасы Көлік министрлігінің Азаматтық авиация комитеті заңнамада белгіленген тәртіппен:

1) осы бұйрықты Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде мемлекеттік тіркеуді;

2) осы бұйрықты Қазақстан Республикасы Көлік министрлігінің интернет-ресурсында орналастыруды қамтамасыз етсін.

3. Осы бұйрықтың орындалуын бақылау жетекшілік ететін Қазақстан Республикасының Көлік вице-министріне жүктелсін.

4. Осы бұйрық алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі.

Қазақстан Республикасы Көлік министрінің міндетін атқарушы

М. Калиакпаров

"КЕЛІСІЛДІ"

Қазақстан Республикасы

Жасанды интеллект және

цифрлық даму министрлігі